Κυριακή, 8 Δεκεμβρίου 2013

Ο Sig Freud είπε...

Σε κάποια πελάτισσά του, μητέρα, όταν τον ρώτησε:" Μήπως γιατρέ μου δεν ήταν σωστό αυτό που είπα στον γιό μου...;"  -" Μην ανησυχείτε! Ό,τι και να πείτε, ό,τι και να κάνετε, είναι λάθος".

Αυτό δεν είναι μόνο ένα χαριτωμένο ευφυολόγημα. Κρύβει μεγάλο κομμάτι της αλήθειας για την σχέση ανάμεσα σε πολλούς γονείς με τα παιδιά τους.

Μια πολύ μεγάλη μερίδα γονιών δεν έχουν ασχοληθεί αυτογνωστικά, επομένως, ούτε έχουν αντιμετωπίσει αποτελεσματικά πολλά ψυχολογικά τους προβλήματα. Αυτά είναι φυσικό να παρεμβαίνουν στην ψυχική τους ζωή επηρεάζοντας την ποιότητα των σκέψεων, των επιθυμιών, των αποφάσεων και των επιλογών που κάνουν σε όλες τους τις σχέσεις, και στις σχέσεις τους με τα παιδιά τους.

Πάρα πολλοί άνθρωποι γίνονται γονείς, για να μεταθέσουν, ασυνείδητα, το ασήκωτο για τους ίδιους υπαρξιακό βάρος -που έχει προκαλέσει η αδυναμία τους, ή η απροθυμία τους να αναλάβουν την προσωπική τους ευθύνη για την κατάσταση της ψυχικής, συντροφικής, σχεσιακής κι επαγγελματικής τους ζωής- στους απογόνους τους.

Υπό αυτό το πρίσμα, βιώνουν ως "φυσιολογική" γονεϊκή φροντίδα την επικίνδυνα εξαρτητική σχέση με τα παιδιά τους, "ανασαίνοντας" υπαρξιακά την ψυχή και την ζωή των παιδιών τους, και αφαιρώντας τους το δικαίωμα της αυτόνομής τοποθέτησης στην δική τους σκέψη, επιθυμία και προσωπική ζωή.

Αναπόφευκτα, οι συγκεκριμένοι γονείς αυτογνωστικά «νυχτωμένοι», βιώνουν τον κυρίαρχο και ασφυκτικά απαιτητικό γονεϊκό τους ρόλο ως «φυσιολογικό». Ως αποτέλεσμα, δεν μπορεί παρά να επενεργούν με κάθε λόγο και πράξη τους στα "βλαστάρια" τους ως πηγή άγχους, δυσφορίας, και ψυχικής αποδιοργάνωσης.

Η παραπάνω αδιέξοδη σχέση μπορεί να σταματήσει μόνο εφόσον ο γονιός αποφασίσει να αναλάβει το μερίδιο της δικής του ευθύνης που αναλογεί στην ποιότητα της ζωής του, και δεσμευόμενος στην διαλεύκανση κι αντιμετώπιση των τραυμάτων του και των επιλογών, μέσω της προσωπικής του ψυχοθεραπείας, αποφορτίσει τα παιδιά του, επιτρέποντάς τα να αναζητήσουν και να βρουν το νόημα της δικής τους ζωής, δημιουργώντας τον εαυτό τους.

Σάββατο, 23 Νοεμβρίου 2013

Άνθη του κακού. Στον αναγνώστη (1855)

Κάρολος Μπωντλαίρ
 
Βλακεία , σφάλμα , γλίστρημα κι απάτη
Φουντώνουν το φτωχό μυαλό και το κορμί παιδεύουν
Τις προσφιλείς μας ενοχές ως καλοτρέφουν
Καθώς ο ζήτουλας την ψώρα του τιμά..

Τα πάθη μας πεισμάτωσαν, μουδιάσαν οι μετάνοιες...
Για κάθε εξομολόγηση ζητάμε κι αμοιβή
Κι ευθύς αλαφρωμένοι μες τη λάσπη μας γυρνάμε
Με δάκρυα κούφια να ξεπλύνουμε την κάθε μας ντροπή.

Στο προσκεφάλι του κακού ο Σατανάς Τρισμέγιστος
Το μαργωμένο μας μυαλό γλυκοκοιμίζει
Τη θέλησή μας, μέταλλο του νου ακριβό, σαν άθλιο καπνό την εξατμίζει
Τι είν’ άπιαστος στις τέχνες του ο σπετσιέρης ο σοφός .

Σαν τον ακόλαστο αχόρταγa φιλιά τρυγώντας
σ’ αρχαίας πόρνης κρεμασμένοι το μαρτυρικό μαστό
Τις άνομές μας ηδονές ξεκλέβουμε περνώντας
Το ξεραμένο πορτοκάλι άγρια στίβοντας να βγάλει και χυμό.
 

Ο Διάολος κρατάει τα σχοινιά που μας ορίζουν!
Τα πιο αποκρουστικά μάς είναι άκρως ποθητά
Και κατεβαίνουμε στην Κόλαση βήμα το βήμα,
Ατάραχοι, κυλώντας μες στα σκότη που σαπίζουν.

Κι όμοια εκατομμύριο, μυρμηγκιά λεβίθες στριμωγμένοι,
Στο κουφιοκέφαλό μας στήνουν κολληγιά λαός ολάκερος Δαιμόνια
Κι ο θάνατος στην κάθε ανασαμιά μας στα πνευμόνια
Κλάματα σέρνοντας βουβά, αόρατο ποτάμι κατεβαίνει

Κι αν βιασμοί, φαρμάκια, μαχαιριές, φλόγες του εμπρησμού
Δεν χάραξαν ακόμη το εράσμιο σχέδιό τους
Στο άθλιο τσιτάκι του φτηνού μας ριζικού, είναι που,
Δυστυχώς! απ’ την ψυχή μας απολείπει το πλέριο θράσος του κακού.

Κι ωστόσο, ανάμεσα σ’ αυτές τις σκύλες, τα τσακάλια,
Μαϊμούδες, όρνια, φίδια, πάνθηρες αγριωμένους και σκορπιούς,
Τέρατα που ουρλιάζουν και βρυχώνται και συστρέφουν
Θρηνωδώντας, μες των παθών μας τους κλωβούς,

Ειν’ κι ένα, το χειρότερο, πιο μοχθηρό, το όντως αποτρόπαιο!
Κι αν δε χειρονομεί ούτε θεατρικά κομπάζει
Με μια του μόνο κίνηση μπορεί όλο τον κόσμο να ρημάξει
Τη γη να κάνει μια χαψιά σ’ ένα βαριεστημένο του χασμουρητό.

Ειν’ η βαρυθυμιά *μας! Το μάτι της ακούσια βουρκωμένο
Κρεμάλες νείρεται καπνίζοντας την πίπα του αφιονιού
Την ξέρεις αναγνώστη μου καλά τη λεπτεπίλεπτη εικόνα του θεριού
Συ αναγνώστη υποκριτή – όμοιέ μου – εικόνα του αδερφού !

«Τόσο το χειρότερο για τον αναγνώστη, αν του λείπει η φιλοσοφική και θρησκευτική σκευή που του είναι απαραίτητη για να κατανοήσει τα ποιήματά μου.» Σ. Μπωντλαίρ .*Ennui, στον Σ.Μπ. με τη θεολογική έννοια ήγουν αμαρτία και τύψεις

Κυριακή, 20 Οκτωβρίου 2013

Ο κεραυνοβόλος έρωτας είναι σαν ναρκωτικό!

Ο έρωτας με την πρώτη ματιά είναι ζήτημα που διαρκεί μόλις ένα πέμπτο του δευτερολέπτου και η ευφορία που προκαλεί με φυσικό τρόπο στον ερωτευμένο, είναι ανάλογη με τη διέγερση που προκαλούν στον ανθρώπινο εγκέφαλο οι χημικές ουσίες της κοκαΐνης, σύμφωνα με μια νέα αμερικανική επιστημονική έρευνα.

Η έρευνα επίσης ανακάλυψε ότι παράλληλα ενεργοποιούνται οι περιοχές του εγκεφάλου που έχουν σχέση με τη νόηση (άρα ίσως ο κεραυνοβόλος έρωτας να μην είναι και τόσο «τυφλός» τελικά!). Η μελέτη (μετα-ανάλυση), υπό την καθηγήτρια ψυχολογίας και νευρολογίας Στέφανι Ορτίγκ του πανεπιστημίου Σίρακιουζ της Νέας Υόρκης, σε συνεργασία με ερευνητές του πανεπιστημίου της Δ. Βιρτζίνια και του πανεπιστημιακού ψυχιατρικού νοσοκομείου της Γενεύης, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό για ζητήματα σεξουαλικής ιατρικής “Journal of Sexual Medicine”, σύμφωνα με τη βρετανική «Ντέιλι Μέιλ» και το “Science Daily”. Η έρευνα διαπίστωσε ότι το «ρεύμα» του έρωτα αστραπιαία ενεργοποιεί 12 διαφορετικά σημεία του εγκεφάλου, ωθώντας τα να απελευθερώσουν μια σειρά από χημικές ουσίες, όπως η ντοπαμίνη, η ωκυτοκίνη, η αδρεναλίνη και η βασοπρεσίνη, που προκαλούν αίσθημα ευεξίας, διέγερσης και εσωτερικής ηδονής.

Οι ίδιες ουσιαστικά χημικές ουσίες «πυροδοτούνται» και από την λήψη μιας δόσης κοκαΐνης, πράγμα που, κατά τους ερευνητές, σημαίνει ότι το αίσθημα του ερωτευμένου μοιάζει με αυτό του κοκαϊνομανούς! Παράλληλα, όμως, διαπιστώθηκε ότι ο έρωτας ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου, που σχετίζονται με τις γνωστικές λειτουργίες της νόησης, όπως η νοητική αναπαράσταση, οι λεκτικές μεταφορές και η νοητική απεικόνιση του σώματος.

«Αυτά τα ευρήματα επιβεβαιώνουν ότι ο έρωτας έχει επιστημονική βάση, όμως εγείρουν το ερώτημα: η καρδιά ερωτεύεται ή ο εγκέφαλος;», δήλωσε η Ορτίγκ, η οποία εκτίμησε ότι «ερωτεύεται ο εγκέφαλος, αλλά η καρδιά παίζει το δικό της ρόλο, διότι η πολύπλοκη έννοια του έρωτα σχηματίζεται τόσο από διαδικασίες από κάτω προς τα πάνω, όσο και από πάνω προς τα κάτω, δηλαδή από τον εγκέφαλο προς την καρδιά και το αντίστροφο».

Όπως είπε, για παράδειγμα, «η ενεργοποίηση μερικών περιοχών του εγκεφάλου μπορεί να διεγείρει την καρδιά, πράγμα που οδηγεί στο αίσθημα ότι υπάρχουν ΅πεταλούδες στο στομάχι'. Μερικά συμπτώματα που μερικές φορές νιώθουμε και νομίζουμε ότι προέρχονται από την καρδιά, στην πραγματικότητα ξεκινούν από τον εγκέφαλο».

Η μελέτη, επίσης, έδειξε ότι διαφορετικά είδη αγάπης επηρεάζουν διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου. Όπως ανέφερε η υπεύθυνη της έρευνας, μελέτες αυτού του είδους, που αποκαλύπτουν τους βιοχημικούς και τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς του έρωτα, θα μπορούσαν να βοηθήσουν μελλοντικά με νέες θεραπείες, όσους υποφέρουν από σοβαρές ερωτικές απογοητεύσεις.

Δευτέρα, 14 Οκτωβρίου 2013

Κρίστεβα - συνέντευξη

Ευρώπη, μίλα για τις σκοτεινές σου πλευρές.     
Η Ευρώπη στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι.
Γιούλια Κρίστεβα, ας υποθέσουμε πως η Ευρώπη έρχεται στο γραφείο σας και κάθεται στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι σας. Τι θα λέγατε σ' αυτόν τον παράξενο "ασθενή" σας, οι απογοητεύσεις του οποίου πολλαπλασιάζονται τελευταία;
Πρώτα-πρώτα, θα προσπαθούσα να τον κάνω να μιλήσει για την κρυφή σκιά του, την σκοτεινή του πλευρά, αυτή τη σύγχρονη εκδοχή του προπατορικού αμαρτήματος. Η Ευρώπη πάσχει από τα εγκλήματα που έχει διαπράξει. Όταν άρχισαν την οικοδόμηση της Ευρώπης μετά τον πόλεμο, άφησαν συνειδητά το παρελθόν και την μνήμη στην άκρη. Για το λόγο αυτό, οι Συνθήκες της Ρώμης του 1957 δεν παραπέμπουν ούτε τον πολιτισμό, ούτε την ιστορία. Ήθελαν να οικοδομήσουν και πάλι την ήπειρο απωθώντας το παρελθόν της, ελπίζοντας να δημιουργήσουν έναν λειτουργικό homo economicus.
Για τη δεκαετία του 1950 συμφωνώ μαζί σας. Αλλά από τότε, έχει γίνει στην Ευρώπη μια συνεπής επεξεργασία της ιστορικής μνήμης...
Νομίζω ότι αυτή η απώθηση είναι σήμερα αντιφατική, αμφιλεγόμενη. Βεβαίως, οι διανοούμενοι και οι επιστήμονες έχουν φέρει σε πέρας ένα αξιοσημείωτο αναλυτικό έργο. Αλλά αυτή η γνώση δεν έχει μεταβιβασθεί επαρκώς στις μάζες. Ορισμένες χώρες - και αναφέρομαι βέβαια κατά πρώτο λόγο στη Γερμανία, αλλά όχι μόνο σ' αυτήν - έχουν σκύψει με γενναιότητα στο παρελθόν τους.
Όμως η Ευρώπη ως τέτοια, ως σύνολο, δεν έχει ασχοληθεί σοβαρά με την ιστορία της. Και δεν σκέφτομαι μόνον το ζήτημα του Ολοκαυτώματος. Σκέφτομαι την Ιερά Εξέταση, τα πογκρόμ, την αποικιοκρατία, την ανδροκρατική αλαζονεία ή τους πολέμους που υπήρξαν καταστροφικοί για την ήπειρο και εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Όσο αυτή η κρυφή σκιά δεν διερευνάται και δεν υποβάλλεται σε κριτική, η Ευρώπη δεν θα κινηθεί προς τα εμπρός, αλλά θα είναι καταδικασμένη ακόμη και να οπισθοδρομεί.
Σε ποιο βαθμό θα μπορούσε μια τέτοια επεξεργασία της ιστορικής μνήμης να βοηθήσει την σημερινή Ευρώπη να βγει από το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται τώρα;
Ένας ασθενής που συσσωρεύει αποτυχίες και τα πηγαίνει άσχημα, πρέπει να αναγνωρίσει τις μανιακές του τάσεις του και την κατάθλιψή του. Όταν ο "άρρωστος" αναγνωρίζει τα λάθη και τις ανεπάρκειές του μέσω της επεξεργασίας της μνήμης, μπορεί και πάλι ν' αναπτύξει μια ορισμένη αυτοεκτίμηση, περηφάνια, και ν' αλληλεπιδράσει καλύτερα με τον κόσμο.
Με τον τρόπο αυτό, έχει την ευκαιρία να θεραπεύσει το ναρκισσιστικό τραύμα του, ν' αναγνωρίσει τις αδυναμίες του, ν' αποκτήσει αντοχές και να προχωρήσει προς τα εμπρός, και έτσι να ξαναγεννηθεί. Η Ευρώπη βρίσκεται τώρα σε μια κρίση που έχει σχέση με την αποστολή της, με τον ρόλο που καλείται να παίξει, γιατί δεν ξέρει τι είναι, και γιατί δεν έχει κατορθώσει ή γιατί δεν έχει προσπαθήσει να καθορίσει ακριβέστερα την ταυτότητά της. Επίσης, για τους λόγους αυτούς, η Ευρώπη δεν είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει τα σημαντικά πλεονεκτήματά της. Εμπλέκεται μόνον με διστακτικό τρόπο στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο, επειδή η ίδια δεν γνωρίζει με ακρίβεια τον εαυτό της.
Είμαστε λοιπόν στο μέσο μιας κρίσης ταυτότητας...
Η Ευρώπη είναι κάτι που έχει υποφέρει, έχει υποστεί δεινά αλλά και έχει "επιλεγεί". Σπάει σε κομμάτια, αλλά από την άλλη πλευρά, είναι επίσης η ουσία, το "κέντρο" του κόσμου. Πρέπει να το αναγνωρίσουμε. Στον πολυ-πολικό μας κόσμο, κάθε "μπλοκ" έχει μιαν ισχυρή ταυτότητα: Η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Αραβικός κόσμος - μόνον η Ευρώπη δεν έχει. Η Ευρωπαϊκή ταυτότητα είναι πολύπλοκη, σχεδόν φευγαλέα, ασταθής, συνεχώς σε κίνηση και πολυκέφαλη. Ένα καλειδοσκόπιο. Αλλά αυτή η Ευρωπαϊκή ποικιλομορφία πρέπει να νοείται ως πλούτος. Παρατηρώντας την από τη Νέα Υόρκη ή από το Πεκίνο, η Ευρώπη μοιάζει σαν μια ανθοδέσμη. Τα μεμονωμένα λουλούδια αυτής της ανθοδέσμης είναι δύσκολο να διακρίνουν την ενότητα που αποτελούν συνδεδεμένα όλα μαζί, προπάντων επειδή η ύπαρξη και η ουσία αυτής της ανθοδέσμης δεν έγινε αντικείμενο πραγματικής προσοχής.
Πώς μπορεί κανείς να βοηθήσει την "Ευρωπαϊκή ανθοδέσμη" ν' αναγνωρίσει καλύτερα τον εαυτό της;
Το πρόβλημα είναι, ότι ένας ασθενής σαν τη σημερινή Ευρώπη, συνήθως δεν πάει στον ψυχαναλυτή. Είναι υπερκινητικός, ψάχνει για δικαιολογίες, αναβάλλει τα πράγματα για το αύριο, καταγίνεται με απατηλές εικόνες, με προβολές δικές του, προκειμένου ν' αποφύγει να διακρίνει την κατάσταση ευκρινέστερα.
Ας υποθέσουμε πως αυτός ο απείθαρχος Ευρωπαίος ασθενής αναγκάζεται να σας συμβουλευθεί.
Στην περίπτωση αυτή, θα ήθελα να τον παροτρύνω να σκύψει και να κοιτάξει μέσα στην πολιτισμική του ταυτότητα. Στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι μου, η Ευρώπη θα πρέπει, όπως είπα, να αναρωτηθεί τι είναι και πού πηγαίνει. Η Ευρώπη δεν έχει καταλάβει ότι η πολιτισμική της ταυτότητα αποτελεί μιαν εξαιρετική ευκαιρία. Η σωτηρία της εξαρτάται από το αν θα παραμείνει σταθερή σ' αυτήν την ταυτότητα. Ο ψυχαναλυτής πρέπει να προσπαθήσει να σκιαγραφήσει αυτή την Ευρωπαϊκή ταυτότητα, η οποία βρίσκεται σε συνεχή κίνηση. Αυτή είναι η κρίσιμη ανεπάρκεια, από την οποία πάσχει η σημερινή Ευρώπη, αν και αυτή ακριβώς θα γινόταν επίσης και απαραίτητη προϋπόθεση για την "ανάσταση" της και την άνθισή της.
Πώς θα μπορούσατε να το κάνατε;
Όπως είπα, πρώτα θα έπρεπε κάποιος να την παρακινήσει ν' αναγνωρίσει το παρελθόν της, τα εγκλήματά της και τα αδιέξοδα της...
Τι εννοείτε με τα "αδιέξοδα";
Τον κομμουνισμό. Το κοινωνικό μοντέλο. Η Ευρωπαϊκή εκδοχή του κράτους πρόνοιας, παρά τα χτυπήματα που έχει δεχτεί τα τελευταία χρόνια, εξακολουθεί να είναι πολύ γενναιόδωρη σε σύγκριση με άλλα συστήματα. Το κράτος στην Ευρώπη, με τις επιδοτήσεις και επιχορηγήσεις του, είναι μια "Μεγάλη Μητέρα". Όμως οι Ευρωπαίοι έχουν ξεχάσει ότι η αλληλεγγύη δεν έχει μόνον την υλική πλευρά, αλλά έχει και μια πνευματική. Ο Καντ στην «Κριτική του Καθαρού Λόγου" του μιλά για το «corpus mysticum", την απαραίτητη ενότητα του εαυτού και της σκιάς του με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι Ευρωπαίοι έχουν παραμελήσει αυτή την πνευματική πτυχή της αλληλεγγύης, η οποία όμως εξακολουθεί ν' ανήκει στα θεμελιώδη στρώματα του πολιτισμού τους. Η διάσταση αυτή, η οποία προέρχεται από την Ελληνική και από την Ιουδαιο-Χριστιανική κληρονομιά μας, όχι μόνον αγνοήθηκε, αλλά επίσης έγινε ένα φετίχ και εξορίστηκε στο αρχείο.
Ένα άλλο αδιέξοδο της Ευρώπης είναι η τάση πρός την οργή, την αγανάκτηση, μια λέξη που έχει γίνει εν τω μεταξύ πολύ της μόδας. Στο μυαλό μου η οργή είναι κάτι ρομαντικό, μια αντίδραση νεανική και ανώριμη, που χαρακτηρίζεται από την αμυντική στάση και τον θυμό, και η οποία δεν αντιπαραθέτει καμία αξιόπιστη εναλλακτική λύση, διότι δεν προβλέπει καμία αλληλεπίδραση με τον άλλο. Δεν σκέφτεται τον άλλο. Είναι μια στάση που οδηγεί στον δογματισμό, είναι στην ουσία ολοκληρωτική και θανατηφόρα. Η οργή είναι ένα Ευρωπαϊκό αμάρτημα, ένας αρνητικός ναρκισσισμός.
Ποια θα ήταν η δεύτερη φάση της δουλειάς σας με τον Ευρωπαίο ασθενή;
Θα έπρεπε να φροντίσουμε να συνειδητοποιήσει τις ικανότητες και τα πλεονεκτήματά του, ιδιαίτερα τις παραδόσεις του της συνεχούς ανησυχίας, που ανάγονται στην Ελληνική φιλοσοφία, στον Ταλμουδικό Ιουδαϊσμό, ο οποίος διαρκώς έθετε ερωτήματα και επεξεργαζόταν ερμηνείες, καθώς και σε ορισμένες Χριστιανικές Σχολές σκέψης, από τις οποίες εγώ ως πρώτο σκέφτομαι τον Αυγουστίνο, που το «μόνο σπίτι" του ήταν η "περιπλάνηση". Αλλά πρώτα θα πρέπει να μάθει εκ νέου να εκτιμά τη θρησκευτική εμπειρία, η οποία ασφαλώς δεν είναι μια αυταπάτη, αλλά μια πολλά υποσχόμενη ψυχική πραγματικότητα, για να παραφράσουμε εδώ τον Φρόϋντ.
 Όταν η Καλόγρια του Ντιντερό εγκαταλείπει το μοναστήρι, κλαίει και θρηνεί. Οι Ευρωπαίοι, σε όλη την πολυτάραχη ιστορία τους, έχουν εσωτερικεύσει το θρησκευτικό στοιχείο. Είχα το προνόμιο να συναντήσω τον Πάπα Βενέδικτο XVI. Κατά τη διάρκεια της συνομιλίας μας, μου είπε ότι θα έπρεπε να αισθάνομαι μεγάλο πόνο, γιατί δεν είχα ακόμη ανακαλύψει τον Ιησού. Αλλά ο Πάπας δεν σταμάτησε σ' αυτή την παρατήρηση, η οποία στο κάτω-κάτω ήταν αναμενόμενη. Πρόσθεσε ότι η αλήθεια είναι δρόμος, πορεία, μια συνεχής διερώτηση και αμφισβήτηση, και το αποτέλεσμα μιας διαρκούς εσωτερικής πάλης. Στο τέλος, μου είπε ότι κανείς δεν κατέχει την αλήθεια, πράγμα που είναι πολύ αναπάντεχο να το λέει ένας Πάπας. Για να κυριολεκτήσουμε, ο Πάπας Βενέδικτος μίλησε εδώ ως Ευρωπαίος. Ως εκ τούτου, πιστεύω ότι είμαστε ικανοποιητικά εξοπλισμένοι για ν' αναγνωρίσουμε αυτή την πολιτισμική κληρονομιά που εμπεριέχεται στο θρησκευτικό φαινόμενο. Δεν πρέπει να το φοβόμαστε.
Και να το ενσωματώσουμε στον αμήχανο πολιτισμό μας;
Ναι. Και τα δύο αποτελούν ένα ενιαίο όλο και εμπλουτίζει το ένα το άλλο. Η Ευρώπη είναι μια ήπειρος που έχει θέσει ερωτηματικά πίσω από τα πιο σοβαρά ερωτήματα. Ακόμη και το Υπέρτατο Ον, στην Ευρώπη έχει αποδομηθεί. Αυτός ο πολιτισμός της αναζήτησης νοήματος, αυτό το «κομμένο νήμα της παράδοσης», για το οποίο μίλησε ο Τοκβίλ (Tocqueville) και έγραψε τόσα πολλά η Χάννα Άρεντ (Hannah Arendt), είναι το θεμέλιο του ανθρωπισμού, είναι μια μεγάλη στιγμή, και η Ευρώπη φέρει επάνω της τα δικά του σημάδια, αλλά δεν το έχει αποδεχθεί. Δεν θα πρέπει λοιπόν να ντρεπόμαστε για τον πολιτισμό μας της διερώτησης, της αμφισβήτησης, ακριβώς το αντίθετο. Του οφείλουμε την απελευθέρωση του σώματος, την ελευθερία της σκέψης και το δικαίωμα στη διαφορά, την ευελιξία της σκέψης, μια κάποια ροπή προς την δημιουργικότητα και προς το επιχειρείν, την επαγρύπνηση ενάντια σε κάθε μορφή της απόλυτης εξουσίας ή κατά του πειρασμού του πολέμου.
 Αυτός ο πολιτισμός είναι το καλύτερο αντίδοτο εναντίον των εντάσεων, εναντίον της μονοδιάστατης, επιταχυνόμενης κίνησης του υπερ-συνδεδεμένου κόσμου μας, εναντίον κάθε μορφής ολοκληρωτικότητας, εναντίον της μονόπλευρης έμφασης στο οικονομικό ή στο θρησκευτικό στοιχείο. Προστατεύει την μοναδικότητα του καθενός: Η Ευρώπη χαρακτηρίζεται από την λατρεία του προσώπου, από την ανησυχία για το πρόσωπο. Αυτή η ικανότητα ν' αποδίδεις μια ιδιαίτερη αξία στον καθένα, είναι ένα προστατευτικό φράγμα εναντίον της ισοπέδωσης και του ευτελισμού. Προσφέρει μια "κατακόρυφη διάσταση στο παιχνίδι", την διάσταση της εσωτερικής εμπειρίας και της ψυχικής εσωτερικότητας, την θεμελιώδη έκφραση της οποίας απεικονίζει η Ευρωπαϊκή τέχνη και λογοτεχνία. Αυτή η εμπειρία του εσωτερικού είναι τυπικά Ευρωπαϊκή.
Με αυτόν τον τρόπο θα καταφέρνατε να τροφοδοτήσετε με νέο οξυγόνο την σημερινή Ευρώπη;
Ας πούμε, ότι με τον τρόπο αυτό, η Ευρώπη θα μπορούσε να καταλάβει, πώς στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας αποτελεί μια μεσαίας τάξης δύναμη, η οποία ωστόσο, έχει το καθήκον να μεταδώσει ένα ισχυρό μήνυμα στην ανθρωπότητα. Το ταξίδι της περιπλάνησης, τη γνώση, τον σεβασμό στο μοναδικό πρόσωπο, την αμφιβολία, την διερώτηση - κανείς άλλος δεν είναι σε θέση να μεταφέρει αυτές τις αξίες που αποτελούν το θεμέλιο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες.
 Αλλά πώς θα μπορούσε κανείς να κάνει τους Ευρωπαίους να συνειδητοποιήσουν, τιμεγάλα πλεονεκτήματα κρύβει η ταυτότητά τους;

Oι διανοούμενοι έχουμε το καθήκον να τα αναγνωρίσουμε και να τα μεταβιβάσουμε. Για παράδειγμα, με τη δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής Ακαδημίας του Πολιτισμού, το έργο της οποίας θα είναι προσβάσιμο για το ευρύ κοινό. Με τη δημιουργία Λογοτεχνικών Ευρωπαϊκών Βραβείων και Ευρωπαϊκών Βραβείων Κινηματογράφου. Με τη διοργάνωση εκθέσεων που θα παρουσιασθούν σε όλη την Ευρώπη. Ενισχύοντας την οντότητα του πολύγλωσσου Ευρωπαίου πολίτη, ως "παιδιού" του προγράμματος Erasmus και ως μεσολαβητή της Ευρωπαϊκής ιδέας. Είναι καθήκον μας να πάρουμε τη σκυτάλη και να δουλέψουμε για την εξεύρεση των αναγκαίων πόρων. Είναι καιρός να δημιουργηθεί μια πιο δυνατή και πιο υπερήφανη Ευρωπαϊκή συνείδηση.
.............................................................................................
H Γιούλια Κρίστεβα (στα Βουλγαρικά Юлия Кръстева, προφέρεται Γιούλια) είναι ψυχαναλύτρια, κοινωνιολόγος, δοκιμιογράφος και μυθιστοριογράφος.
Γεννήθηκε το 1941 στο Σλίβεν της Βουλγαρίας. Σπούδασε γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 μετανάστευσε στο Παρίσι χάρις σε μια υποτροφία, προκειμένου να εκπονήσει την διδακτορική εργασία της στο Collége de France. Εκείνη την εποχή, σύμφωνα με μαρτυρία του από το 1966 συζύγου της, του συγγραφέα Philippe Sollers, είχε μόνον μια βαλίτσα και πέντε δολάρια.
Λίγο μετά την άφιξή της στο Παρίσι εργάσθηκε ως πανεπιστημιακή βοηθός του κοινωνικού ανθρωπολόγου και θεμελιωτή του στρουκτουραλισμού Claude Levi-Strauss, καθώς επίσης του Ρουμανογάλλου μαρξιστή κριτικού Lucien Goldman. Επίσης ήταν μέλος της ομάδας που εξέδιδε το περιοδικό «Tel Quel», μαζί με στοχαστές όπως ο Michel Foucault, ο Jacques Derrida και ο Roland Barthes. Γρήγορα έγινε ένα από τα σημαντικά πνευματικά πρόσωπα της Γαλλικής Αριστεράς (αρχικά συμμερίστηκε τις ιδιόμορφες Μαοϊκές τάσεις, που ακολούθησαν πολλοί από τους οπαδούς του στρουκτουραλιστικού μεθοδολογικού ρεύματος). Στη συνέχεια διετέλεσε καθηγήτρια και διευθύντρια σπουδών Γλωσσολογίας, Σημειολογίας και Λογοτεχνίας του 20ού Αιώνα στο Πανεπιστήμιο Paris VII. Έγινε γνωστή ήδη από το πρώτο βιβλίο που δημοσίευσε ("Σημειωτική", 1969) και ακολούθησαν βιβλία, άρθρα και δοκίμιά της σχετικά με τη γλωσσολογία, την ψυχανάλυση, τη σημειολογία και τον φεμινισμό. Η Κρίστεβα θεωρείται θεμελιώτρια της λογοτεχνικής θεωρητικής έννοιας της διακειμενικότητας.
Από το 1979 παρακολούθησε τα περίφημα σεμινάρια του Jacques Lacan. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και ασχολείται ενεργά με την ψυχανάλυση. Το έργο της κινείται μεταξύ των πόλων της ψυχανάλυσης, του μετα-στρουκρουραλισμού και της φεμινιστικής θεωρίας. Σε ψυχαναλυτικά έργα της, όπως το "Soleil noir: Dépressionet mélancolie" (1987), ασχολήθηκε με θέματα αποσιωπημένα από την δημόσια συζήτηση, όπως η κατάθλιψη, η μελαγχολία και η αηδία. Στη συνέχεια ασχολήθηκε πολύ και με την λογοτεχνία.
Η Κρίστεβα είναι δεσμευμένη στην Ευρωπαϊκή ιδέα. Σε διεθνείς συζητήσεις και σε συνεντεύξεις, υποστηρίζει με επιμονή την επιστροφή στις ανθρωπιστικές αξίες.
Έχει τιμηθεί με το "Βραβείο Holberg" (απονέμεται από την Νορβηγική κυβέρνηση) και με το "Βραβείο Hannah Arendt για την Πολιτική Σκέψη" (απονέμεται από το πολιτικό Ινστιτούτο Heinrich-Böll του Γερμανικού Πράσινου Κόμματος και την Γερουσία της Πόλης της Βρέμης).
Η ίδια η Κριστέβα έχει ιδρύσει και διευθύνει το "Βραβείο Simone de Beauvoir" για την ισότητα των δύο φύλων.
Μέχρι σήμερα ζει στο Παρίσι. Είναι ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Denis Diderot - Paris VII και έχει ανακηρυχθεί επίτιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίων σε πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων του Χάρβαρντ και του ΑΠΘ (Φιλοσοφική Σχολή).
Η συνέντευξη στον Olivier Guez δημοσιεύθηκε στην Frankfurter Allgemeine Zeitung
(3.5.2013): Sprich über deine Schatten - http://aftercrisisblog.blogspot.gr

Παρασκευή, 13 Σεπτεμβρίου 2013

S. Freud 1930

Σ' ένα απόσπασμα από το μνημειώδες έργο του ''Η Δυσφορία στόν πολιτισμό''
                                              
''Οι κομμουνιστές πιστευουν πως εχουν βρει τον δρομο της λυτρωσης απο το κακο. Ο ανθρωπος ειναι οπωσδηποτε καλος, οι προθεσεις απεναντι στον πλησιον του αγαθες, αλλα ο θεσμος της ατομικης ιδιοκτησιας διεφθειρε την φυση του. Η κατοχη ατομικων αγαθων δινει στο ατομο την δυναμη και ετσι τον πειρασμο να κακομεταχειρισθει τον πλησιον του. Ο αποκλεισμος απο κατοχη αγαθων θα εξεγερθει αναγκαστικα με εχθροτητα εναντια στον καταπιεστη. Αν καταργησουμε την ατομικη ιδιοκτησια, κανουμε ολα τα αγαθα κοινα και αφησουμε ολους τους ανθρωπους να συμμετεχουν στην απολαυση τους ,θα εξαφανισθουν η κακοβουλια και η εχθροτητα αναμεσα στους ανθρωπους. Αφου ολες οι αναγκες θα ειναι ικανοποιημενες, δεν θα εχει κανενας λογο να βλεπει τον αλλον σαν εχθρο του. Στην αναγκαια εργασια θα υποβληθουν ολοι με προθυμια. Δεν αποβλεπω σε οικονομικη κριτικη του κομμουνιστικου συστηματος ,δεν μπορω να ερευνησω αν η καταργηση της ατομικης ιδιοκτησιας ειναι σκοπιμη και ωφελιμη. Αλλα την ψυχολογικη προυποθεση μπορω να την αναγνωρισω ως αβασιμη αυταπατη. Με την καταργηση της ατομικης ιδιοκτησιας αφαιρουμε απο την ανθρωπινη ταση για επιθετικοτητα ενα απο τα οργανα της, σιγουρα ενα ισχυρο και σιγουρα οχι το ισχυροτερο. Στις ανισοτητες σε δυναμη και επιρροη, που η επιθετικοτητα καταχραται για τους σκοπους της, δεν εχουμε αλλαξει τιποτα, ουτε και στην ουσια της. Δεν δημιουργηθηκε απο την ιδιοκτησια η επιθετικοτητα, επικρατει σχεδον απεριοριστα σε παναρχαιους χρονους, οταν η ιδιοκτησια ηταν ακομα πενιχρη, εμφανιζεται ηδη στο παιδικο δωματιο, πριν ακομα η ιδιοκτησια εγκαταλειψει την πρωκτικη της μορφη, σχηματιζει ολο το κατακαθι των τρυφερων και ερωτικων σχεσεων αναμεσα στους ανθρωπους, ισως με εξαιρεση την σχεση της μητερας προς το αρσενικο της παιδι. Αν παραμερισουμε το προσωπικο δικαιωμα για υλικα αγαθα, μενει ακομα το προνομιο των σεξουαλικων σχεσεων που μπορει να γινει πηγη ισχυροτερου φθονου και οξυτερης εχθροτητας αναμεσα στους κατα τα αλλα ισοτιμους ανθρωπους. Δεν ειναι προφανως ευκολο στον ανθρωπο να παραιτηθει απο την ικανοποιηση αυτης της επιθετικης τασης του… Ειναι παντα δυνατον να συνδεσουμε εναν μεγαλυτερο αριθμο ανθρωπων μεταξυ τους με αγαπη ,αν περισσευουν αλλοι για να απευθυνθει εναντιον τους η επιθετικοτητα. Ασχοληθηκα καποτε με το φαινομενο ότι γειτονικες και σε πολλα πραγματα συγγενικες κοινοτητες αντιμαχονται και λοιδορουνται αμοιβαια, οπως οι Ισπανοι και οι Πορτογαλοι,οι Βορειοι και οι Νοτιοι Γερμανοι, οι Αγγλοι και οι Σκωτοι κ.λ.π. Του εδωσα τον χαρακτηρισμο - [ναρκισισμος των μικρων διαφορων] - που δεν συμβαλλει πολυ στη εξηγηση. Εδω αναγνωριζουμε μια ανετη και σχετικα ακινδυνη ικανοποιηση της επιθετικης τασης...  Απο τοτε που ο Αποστολος Παυλος εκανε την γενικη ανθρωπινη αγαπη θεμελιο της χριστιανικης του κοινοτητας η ακραια μισαλλοδοξια του χριστιανισμου για τους απεξω ηταν αναποφευκτη συνεπεια. Στους Ρωμαιους που δεν ειχαν στηριξει το κρατος τους στην αγαπη, η θρησκευτικη μισαλλοδοξια ηταν αγνωστη, αν και η θρησκεια ηταν υποθεση του κρατους και το κρατος ηταν εμποτισμενο απο την θρησκεια. Δεν ηταν επισης ακατανοητη συμπτωση οτι το ονειρο για μια Γερμανικη παγκοσμια κυριαρχια χρησιμοποιησε ως συμπληρωμα του τον αντισημιτισμο και αναγνωριζουμε ως ευνοητο οτι η δοκιμη για την ιδρυση ενος νεου κομμουνιστικου πολιτισμου στην Ρωσια βρισκει ψυχολογικη υποστηριξη στην καταδιωξη της μπουρζουαζιας. Αναρωτιομαστε ομως με ανησυχια τι θα κανουν οι κομμουνιστες, αφου πρωτα εξολοθρευσουν την μπουρζουαζια τους.''

Δευτέρα, 9 Σεπτεμβρίου 2013

'Ο Καντ με τον Σαντ' J.A. Miller

Ο χειρότερος διαστροφικός είναι αυτός που μιλάει στο όνομα της ηθικότητας. 

Οι γνήσιοι διαστροφικοί, αυτοί τους οποίους δεν βλέπουμε ποτέ σε ανάλυση, είναι ο δικαστής, ο παπάς και ο καθηγητής - όλοι αυτοί που από θέση εξουσίας ελέγχουν την απόλαυση των άλλων. Η χειρότερη διαστροφή είναι το να είναι κανείς ενάρετος. 

Αυτό μας διδάσκει ο Φρόιντ. Η ηθική συνείδηση τροφοδοτείται από την ίδια ακριβώς ενέργεια που θα τροφοδοτούσε την απόλαυση των ενορμήσεων, αν δεν είχε αποκηρυχθεί. 

Ο εγκληματίας διαστροφικός δεν είναι το αντίθετο του ενάρετου δικαστή: 

ο ενάρετος δικαστής είναι ο χειρότερος εγκληματίας.

Εκείνος που διατείνεται ότι ενσαρκώνει τον ηθικό νόμο είναι ο γνήσιος σαδιστής. Μπορεί να πιστεύετε ότι πχ "Ο Καντ με τον Σαντ " είναι μια ακραία ιδέα του Λακάν, την έννοια όμως του σαδιστικού Υπερεγώ δε την εφηύρε ο Λακάν. Ένα από τα μυστικά του "Καντ με τον Σαντ" είναι ότι μιλά για τον Φρόιντ με τη Μέλανι Κλάιν, για το μετα-οιδιπόδειο Υπερεγώ και το προ-οιδιπόδειο Υπερεγώ της Κλάιν. Ο Φρόιντ γνώριζε πολύ καλά ότι το μυστικό της ηθικής συνείδησης είναι το σαδιστικό της στοιχείο. Κάνει νύξη στον Καντ στο "Οικονομικό ζήτημα του μαζοχισμού". Στη σ.167 του 19ου τόμου της Standard Edition λέει :"Η κατηγορική επιταγή του Καντ είναι, επομένως, άμεση κληρονόμος του οιδιπόδειου συμπλέγματος".
  
Πρόκειται για αναφορά στην αρχή της ανώτερης ηθικής του Καντ, και ο Φρόιντ λέει ότι το οιδιπόδειο σύμπλεγμα είναι η πηγή της ατομικής αίσθησης και της αποσεξουαλικοποιημένης μας ηθικότητας. Επισημαίνει όμως ότι στον γνήσιο ηθικό μαζοχισμό η ηθικότητα επανασεξουαλικοποιείται. Εδώ υπαινίσσεται ότι η πολιτισμική καταστολή των ενστίκτων σταματά σε μεγάλο βαθμό την άσκηση των καταστρεπτικών παρορμήσεων του υποκειμένου σε βάρος των άλλων, αντ’ αυτού, τούτες ασκούνται σε βάρος του ίδιου του υποκειμένου. Επομένως, ο Φρόιντ αναφέρεται εδώ στο σαδιστικό Υπερεγώ, που αυξάνει τον σαδισμό του εις βάρος του Εγώ. Αυτό μεταφράζεται στο έργο του Λακάν ως "Ο Καντ με τον Σαντ".

Jacques-Alain Miller, «Ο Λακάν και η Ψυχανάλυση»,
σελ. 95, εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ

Πέμπτη, 5 Σεπτεμβρίου 2013

Αίσθηση - Α. Ρεμπω

Τα κυανά βράδια του καλοκαιριού,
θα χαθώ μέσα στα μονοπάτια
τρυπημένος από τις άκρες των σταχυών,
πατώντας τη λεπτή χλόη
ονειροπόλος θα αισθάνομαι τη δροσιά στα πόδια μου
θα αφήνω τον άνεμο να ανακατεύει τα μαλλιά μου
δε θα μιλώ, δε θα σκέφτομαι τίποτα....
Άπειρος ο έρωτας θ αναβρύζει στη ψυχή μου.
Και θα φύγω μακριά, σαν τσιγγάνος
μες στη φύση- ευτυχισμένος σαν σε αγκαλιά γυναίκας
 

Τετάρτη, 4 Σεπτεμβρίου 2013

Αλμπέρ Καμύ "Ο καλλιτέχνης και η εποχή του''

Θα ομολογήσω πως για να αντιληφθώ τα μηνύματα και τα διδάγματα ενός συγγραφέα όπως είναι ο Αλμπέρ Καμύ χρειάστηκε να διαβάσω το βιβλίο αυτό όπως και τα άλλα πολύ καίρια συγγράμματά του πολλές φορές.
Από τον Γιάννη Αντωνιάδη
Κάθε φορά βέβαια μένω με την απορία αν κατανόησα έστω και το ελάχιστο από την φιλοσοφία αυτού του στοχαστή, γιατί ο Καμύ στο πάνθεον της λογοτεχνικής σκηνής κατέχει τα πρωτεία, αυτή είναι η υστεροφημία του και σε αυτόν καταφεύγουμε όταν η κρίση ηθών και αρχών χτυπάει επίμονα την πόρτα μας. Και πάλι το μέγεθος και το πολυσήμαντο έργο του δεν μου επιτρέπουν παρά μία προσέγγιση σε έναν άνθρωπο που σημάδεψε τον στοχασμό ανά την Ευρώπη, δημιούργησε πάθη και έχθρες εναντίον του καθώς άρθρωσε έναν λόγο σαφή, αιχμηρό και επίκαιρο σήμερα όσο ποτέ.
Το 2013 είναι μία σημαδιακή χρονιά για την λογοτεχνία , καθώς γιορτάζονται τα εκατό χρόνια από την γέννησή του, εκατό χρόνια μέσα στα οποία πολλά άλλαξαν και τίποτα δεν άλλαξε αν αναλογιστεί κανείς πόσα δεινά συνέβησαν στα χρόνια που διανύσαμε. Τουλάχιστον ο Καμύ με την δυναμική του προσωπικότητα και την ακόμα πιο ισχυρή του πένα, που όλα τα καταγράφει και τίποτα δεν αφήνει ασάλευτο και αναπάντητο, κατάφερε να αφήσει παρακαταθήκη ένα έργο αξιοζήλευτο και πολλάκις δυσνόητο πλην όμως πλούσιο σε νοήματα που προκαλούν δονήσεις και αντιρρήσεις.
Οι απόψεις του δεν βόλευαν τους γύρω του, οι σκέψεις του ταρακουνούσαν την καθεστηκυία αντίληψη πραγμάτων και η στάση ζωής του αποτελούσε έμπνευση για τους σύγχρονούς του όσο και για τους νεότερούς του. Μέσα σε αυτήν την ατμόσφαιρα την τόσο επαναστατική αλλά συνάμα και τόσο αθόρυβη - γιατί η δύναμη της αλήθειας δεν έχει ανάγκη από κρότο - που κατόρθωσε να εμφυσήσει στην εποχή του, του απονεμήθηκε το βραβείο Νόμπελ το 1957 για το έργο του και την συμβολή του στην διανόηση της περιόδου εκείνης. Αυτό το βραβείο, που δεν είναι πάντα τόσο ακριβοδίκαιο γιατί ο κόσμος δεν είναι τέτοιος, ήρθε πολύ απλά να επιβεβαιώσει την προσήλωση και την αφοσίωση του Καμύ στον άνθρωπο γιατί στον Ξένο, στην Πανούκλα, στην Πτώση όπως άλλωστε και σε όλες τις πτυχές της γραφής του είτε αυτό λέγεται θεατρικό έργο, είτε δοκίμιο, είτε μυθιστόρημα κύριος πρωταγωνιστής του είναι ο άνθρωπος που παλεύει με το είναι του, ο άνθρωπος που αναζητά την ύπαρξή του μέσα στο πολύβουο και περίπλοκο μείγμα που ονομάζουμε κοινωνία.
Ο καλλιτέχνης και η εποχή του εμπεριέχει τις ομιλίες του στην Σουηδία όταν και βραβεύτηκε με το Νόμπελ Λογοτεχνίας και μας δίνει μία γεύση των όσων ο ίδιος πρέσβευε και διαφέντευε όλα τα χρόνια της δραστήριας ζωής του. Προσβεβλημένος από φυματίωση σε μικρή ηλικία, ορφανός σε νεαρή ηλικία από πατέρα αναζήτησε από νωρίς το δικό του μονοπάτι όταν τα τύμπανα της πνευματικής καθήλωσης ηχούσαν στα αυτιά του και εκείνος έπρεπε να χαράξει την δική του πνευματική ανόρθωση σε έναν κόσμο που δεν του χαρίστηκε ούτε στιγμή. Το βραβείο το αφιέρωσε στην μητέρα του, την οποία και υπερασπίστηκε όταν ένας φοιτητής σε μία συνάντηση με φοιτητές στην Στοκχόλμη τον κατηγόρησε για αδράνεια και παθητική στάση στο θέμα της πολέμου της Αλγερίας. Τότε εκείνος με μία αποστομωτική φράση που πάγωσε το παριστάμενο κοινό δήλωσε: «Αυτή τη στιγμή βάζουν βόμβες στα τραμ στο Αλγέρι. Η μητέρα μου μπορεί να είναι σε ένα από αυτά. Εάν αυτό λέγεται δικαιοσύνη, προτιμώ την μητέρα μου». Αυτή η δήλωσή του έμεινε στην ιστορία, διότι η επίθεση σε έναν μαχόμενο καλλιτέχνη - αυτόν τον προσδιορισμό προτιμούσε για να περιγράψει το άτομό του – είναι τουλάχιστον άδικη. Το βραβείο όμως το αφιέρωσε και στον δάσκαλό του που του μεταλαμπάδευσε τις αξίες και το αίσθημα ελευθερίας που πρέπει να τον διακατέχουν αντιπαλεύοντας πάντα κάθε μορφή καταδυνάστευσης και υπονόμευσής της. Το αφιέρωσε όμως και σε όλους αυτούς τους ανώνυμους συμπατριώτες του που παρά τα δεινά του πολέμου και τις κακουχίες, τις οποίες υπέστησαν και «δεν γνώρισαν παρά καταδίωξη και δυστυχία» σφυρηλάτησαν «μία τέχνη επιβίωσης σε καιρούς ολέθρου για να παλέψουν ανοιχτά το ένστικτο θανάτου που κινεί την Ιστορία». Στα λόγια αυτά συμπυκνώνεται και όλη η θεωρία του για τον καλλιτέχνη που οφείλει να στέκεται στο ύψος του και αποστολή του «όχι να ξαναφτιάξει τον κόσμο αλλά κάτι ακόμα σπουδαιότερο «να εμποδίσει τον κόσμο να χαλάσει».
Ο λόγος αυτός που εσωκλείεται στο βιβλίο αυτό εκφωνήθηκε στις 10 Δεκεμβρίου 1957 και ουσιαστικά έκλεισε την τελετή της βράβευσής του στο Δημαρχείο της Ουψάλα. Σμιλεύει σαν γλύπτης του λόγου μία ομιλία άκρως συναισθηματική και ουσιαστική με επίκεντρό του τους χαλεπούς καιρούς που περνάνε οι συμπατριώτες του και επεκτείνεται με γλώσσα αληθινή και στέρεα στον ρόλο που οφείλει να διαδραματίζει ο καλλιτέχνης, είτε αυτός λέγεται συγγραφέας, είτε ζωγράφος. Υπερασπίζεται και υπεραμύνεται ενός δημιουργού που πορεύεται δίπλα στην κοινωνία, μοιράζεται με την κοινωνία και τους ανθρώπους τον πόνο και τα πάθη του, αναγνωρίζει την διαφορετικότητά του αλλά δεν κρίνει τους γύρω του επειδή εκείνοι δεν μπορούν να του μοιάσουν. Προσθέτει με σκωπτική ματιά και κάτι επίσης πολύ σημαίνον: «Ο συγγραφέας δεν μπορεί να ταχθεί σήμερα στην υπηρεσία όσων φτιάχνουν την Ιστορία, υπηρετεί αυτούς που την υφίστανται». Έχει η οπτική γωνία με την οποία ατενίζει τον κόσμο και τα πράγματα το αίσθημα της συμπόνιας και της παρηγοριάς αγωνιζόμενος μέσω των γραπτών του για την ανεξαρτησία της έκφρασης καθιστώντας τον ίδιο στην υπηρεσία του τυραννισμένου και εγκαταλειμμένου ανθρώπου, με μόνο γνώμονα η ελευθερία να πατάξει την τυραννία σε όλες τις εκφάνσεις της και η αλήθεια να καταβαραθρώσει το ψεύδος και τη δουλεία όπου αυτά υπερισχύουν.
Στις 14 Δεκεμβρίου 1957 δίνει μία διάλεξη εξίσου αξιοπρόσεκτη και βαρύνουσας σημασίας αυτήν την φορά στο αμφιθέατρο του Πανεπιστημίου της Ουψάλα. Εδώ αναλύει το θέμα της δημιουργίας του καλλιτέχνη και επισημαίνει πως η εποχή που ο καλλιτέχνης απολάμβανε και δημιουργούσε τέχνη για την τέχνη έχει παρέλθει. Ο καλλιτέχνης βρίσκεται πλέον στην αρένα όπως λέει χαρακτηριστικά και έχει καθήκον να μάχεται για αυτά που πιστεύει, να ναυτολογείται εναντίον οποιασδήποτε καταπίεσης που τον στήνει στον τοίχο και τον κλείνει στο καβούκι του. Ο λόγος του οφείλει να ακούγεται έντονα και να μην τον φυλακίζει από φόβο μήπως προκαλέσει αντιδράσεις από τα τέρατα της Ιστορίας που θέλουν να σπείρουν τρόμο για να θερίσουν σιωπή. Ο εκάστοτε δημιουργός οφείλει να ποιεί τέχνη, όπως έγραφαν οι αρχαίοι Έλληνες στα αγγεία τους, για να εκφράζει και να εξωτερικεύει τις πεποιθήσεις του με όποιο κόστος και τίμημα, αν κάποιο έργο δεχτεί τα πυρά των εκάστοτε κυβερνώντων αποστολή του είναι να βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του μετώπου και να μην ντρέπεται για αυτό που μόλις εποίησε. Ο Καμύ με αυτήν την ομιλία έρχεται να μας θυμίσει σήμερα πως η τέχνη έχει ως μοναδικό και κύριο σκοπό να υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι σύμβολα που ελλοχεύουν σε έναν κόσμο που έχει ως αφέντη του το χρήμα και ό,τι το περιτριγυρίζει. Αυτός ο κόσμος είναι ψεύτικος, απατηλός και παραδομένος, ένα καράβι που πλέει με σκισμένα πανιά στην θάλασσα μίας πραγματικότητας καταδικασμένης σε αφανισμό. Καλεί τους ακροατές του να κατανοήσουν την κρίση αξιών και αρχών που η καταναλωτική κοινωνία και οι δείκτες προόδου που πρέπει να ακολουθήσουν για να την πετύχουν ουσιαστικά τους έχει οδηγήσει σε πλήρη αποπροσανατολισμό. Ο Καμύ σαν μαινόμενος Δίας που με τον λόγο του ως άλλο κεραυνό έρχεται να μας θυμίσει πως η τέχνη έχει την υποχρέωση απέναντι στο κοινωνικό σύνολο να έχει φωνή και παιδευτικό χαρακτήρα απογυμνωμένη από το ρούχο του απλού μέσου διασκέδασης. Σήμερα, αν μία τέχνη έχει παιδευτικό πρόσωπο θεωρείται παλιομοδίτικη, ξεπερασμένη και μη αρεστή γιατί οι άνθρωποι βολεύτηκαν με το εύκολο μη αποδεχόμενοι την ομορφιά του δύσκολου, σε αυτό δεν είναι αμέτοχοι οι ίδιοι αλλά η μομφή βαρύνει και εκείνους, το παιχνίδι παίζεται και στο δικό τους γήπεδο.
Οι στοχασμοί του Καμύ και η θέση του στο λογοτεχνικό στερέωμα έχουν κριθεί από την Ιστορία και δεν είμαι εγώ αυτός που θα τους κρίνω, εξάλλου ο ίδιος τιμήθηκε και θα τιμάται για χρόνια πολλά ακόμα. Το βέβαιο είναι πως τα μηνύματα που κρύβονται σε αυτές τις ομιλίες αποδεικνύουν πως η εποχή μας έχει ανάγκη από ηγέτες σε όλα τα επίπεδα, ένας από αυτούς ήταν και ο Καμύ όταν αποφασίζει, με γλώσσα που σπάει δεσμά και αλυσίδες χωρίς να υπολογίζει αν θα στηλιτεύσει την φήμη του, να αναλάβει ο ίδιος τον ρόλο του δασκάλου ελλείψει εκπαιδευτών και όχι απλώς αναμορφωτών όπως κάποτε έκανε για εκείνον ο δάσκαλός του και μας τον προσέφερε αυτόν και τα έργα του για να έχουμε και εμείς οι σύγχρονοι μία γραμμή πλεύσης σε καιρούς όπου το πλοίο της τέχνης και της αξιοσύνης μοιάζει χαμένο στο πέλαγο και ψάχνει τον Οδυσσέα του για να το οδηγήσει από τα αβαθή στο λιμάνι της καταξίωσης. Σας αφήνω να απολαύσετε Αλμπέρ Καμύ και τα συμπεράσματα δικά σας!
«Τίποτα δεν είναι πιο συγκλονιστικό από το θάνατο ενός παιδιού, και τίποτα πιο παράλογο από το θάνατο σε αυτοκινητιστικό δυστύχημα»

Το βιβλίο του Αλμπέρ Καμύ "Ο καλλιτέχνης και η εποχή του", κυκλοφορεί από τις εκδόσεις "Καστανιώτη".

Τετάρτη, 17 Ιουλίου 2013

Ζακ Λακάν - Σχετικά με την εμπειρία της passe

Από το Ινστιτούτο του Φροϋδικού Πεδίου- Κέντρο Ψυχαναλυτικών Ερευνών της Αθήνας- Λακανικός Προσανατολισμός
Πώς τελειώνει μια ψυχανάλυση; Το ερώτημα ειναι πολύ επίκαιρο αυτές τις μέρες στους κόλπους της Ελληνικής Εταιρείας της Νέας Λακανικής Σχολής. Ο Λακάν προέβλεψε μια πρωτότυπη διαδικασία, την passe, όπου ο αναλυόμενος καλείται να πείσει τους συναδέλφους του, όχι μόνο για τα θεραπευτικά οφέλη, αλλά και για τη γνώση που αποκόμισε από την ανάλυσή του. Διαβάστε ένα σχετικό κείμενο του Λακάν, από τα ελάχιστα που είναι διαθέσιμα στα ελληνικά
Ζακ Λακάν / Σχετικά με την εμπειρία της passe, και τη μετάδοσή της / 3 Νοεμβρίου 1973
Μετάφραση: Χρύσα Λάγιου-Σκολίδη, Βλάσης Σκολίδης
Η εμπειρία της passe είναι μια εμπειρία εν εξελίξει.
Ο τρόπος με τον οποίο την εισήγαγα, είναι η πρόταση, η οποία χαρακτηρίζεται από σύνεση, σύνεση μάλλον ανθρώπινη, υπερβολικά ανθρώπινη – δεν βλέπω πώς θα μπορούσα να είμαι συνετότερος.
Η σύνεσή μου καθορίστηκε από την υπάρχουσα κατάσταση των πραγμάτων – κι αυτό είναι ο γνώμονας της σύνεσης. Έτσι, δεν θέλησα να αναθέσω σε άλλους από εκείνους που ήδη είχαν έναν τίτλο προερχόμενο όντως από μια επιλογή, τον τίτλο του Αναλυτή της Σχολής, τη φροντίδα να ενσωματώσουν ανθρώπους των οποίων η παρουσία και μόνο ανάμεσά τους άλλαζε εντελώς την εμβέλεια του εν λόγω τίτλου. Έχουμε εδώ ό,τι συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη συσπείρωση όταν όσοι προσχώρησαν τοποθετούνται μέσα σε αυτό το πραγματικό εν ονόματι αρχών εντελώς διαφορετικών από εκείνες που είχαν έως τότε επιτρέψει να συγκροτηθεί μια τάξη (classe). Το γεγονός ότι η τάξη αυτή, διατηρώντας το ίδιο όνομα, απαρτίζεται από έναν τελείως διαφορετικό τύπο ατόμων, είναι ικανό να μεταβάλει εντελώς, όχι ορισμένες βασικές δομές, αλλά τη φύση του λόγου (discours).
Δεν πρόκειται βέβαια εδώ, εκ μέρους μου, για πράξη εξουσίας, για πράξη ενός κυριάρχου (maitre), αφού το πρώτο αποτέλεσμα που μου απέφερε ήταν η ασυγκράτητη φυγή ανθρώπων των οποίων εκτιμούσα την υποστήριξη και την αφοσίωση. Η αφοσίωση δεν είναι έννοια του κυρίου: αν διαβάσετε λιγάκι τα γραπτά μου που άπτονται κάπως της πολιτικής, θα δείτε πως δεν αποτελεί η αφοσίωση την κυριότερη αξία της. Δεν θα πω πως δεν δίστασα να διακινδυνεύσω αυτή την αποχώρηση, γιατί δεν πήρα συνειδητά.κανένα ρίσκο, νομίζοντας πως θα τους έπειθα.
Όντως, αυτό ακριβώς προσπάθησα σε συγκεντρώσεις στενού κύκλου όταν, σχεδόν χωρίς προειδοποίηση και αφού συνεννοήθηκαν μεταξύ τους, σε μια συγκέντρωση λεγόμενη «Συνέδριο της Σχολής», έλαβα από αυτούς – επρόκειτο για τρία άτομα που τα γνωρίζετε όλοι – τη συλλογική και υπογεγραμμένη ειδοποίηση της παραίτησής τους. Δεν μπορεί κανείς να πει πως, αν η έγνοια μου ήταν να διασώσω το κύρος μου, επρόκειτο για επιτυχία. Οπωσδήποτε το πράγμα μού φάνηκε επιπόλαιο, εξαιρετικά επιπόλαιο, και το ίδιο θα ισχύσει στο μέλλον για όποιον θελήσει να τους ακολουθήσει. Δεν είναι αυτό το ζήτημα.
Το ζήτημα είναι να μάθουμε πώς εντέλει λειτούργησε μέχρι τώρα η ψυχαναλυτική εταιρεία, της οποίας ο Φρόιντ χάραξε τις πρώτες κατευθύνσεις και η οποία απέκτησε όλο και πιο συγκεγκριμένη μορφή στη συνέχεια. Αυτές οι εταιρείες παρέμειναν υπερβολικά συνετές, επειδή λειτουργούν σύμφωνα με τους συνήθεις νόμους της ομάδας, όπου υπάρχει όντως απόλυτη αναγκαιότητα, πάντοτε, να εκδηλώνεται ο κύριος, όπως έκρινα σκόπιμο να πω την ώρα της μεγάλης αναστάτωσης του Μάη του 68. Αυτό που θέλετε, έλεγα σ’εκείνους που, εν ονόματι του γεγονότος ότι βρίσκονταν στη Βενσέν, όπου εγώ είχα απλώς δεχτεί να πάω, φαντάζονταν ότι ήμουνα εντεταλμένος από τις υψηλές εξουσίες, και θεωρούσαν απαραίτητο να κάνουν σαματά, πράγμα που δεν συμβαίνει συνήθως όταν μιλάω – αυτό που θέλετε, είναι έναν κύριο (αφέντη). Όπως και αποδείχθηκε σαφέστατα έκτοτε, αφού η βασική συνέπεια της κρίσης του 68 είναι η μέγιστη εντατικοποίηση εκείνου που είχα, δόξα τω Θεώ, από πριν ορίσει ως «αγορά της γνώσης» – εννοώ ότι η γνώση καταλήγει να γίνει εμπόρευμα. Και από τον Μάη του 68 και μετά, το Πανεπιστήμιο είδε το κύρος του να ανεβαίνει κυριολεκτικά στα ύψη, έτσι που δεν γίνεται να τρυπώσει κανείς εκεί χωρίς να προκαλέσει επιβουλές και άγριες διαμάχες.
Την πρόταση [για την passe] την έκανα με στόχο ακριβώς να απομονωθεί η ουσία•του ψυχαναλυτικού λόγου. Η εκχώρηση, μέσω συλλογικής αναγνωρίσεως, μιας φερεγγυότητας, και γιατί να μην πούμε μιας εξουσίας, έκρινα πως θα ήταν δυνατόν να συμβαδίζει καλύτερα με ό,τι απαιτεί μια πραγματική στελέχωση, εάν καθιερώναμε αυτό το είδος αναζήτησης που είναι η passe. Η passe επιτρέπει όντως σε κάποιον που πιστεύει ότι μπορεί να είναι αναλυτής, σε κάποιον που αυτοεξουσιοδοτείται για αναλυτής ή που ετοιμάζεται να το κάνει, να κοινοποιήσει τι τον έκανε να το αποφασίσει, και να προσχωρήσει σε ένα λόγο (discours), του οποίου δεν είναι καθόλου εύκολο, πιστεύω, να είσαι το έρεισμα.
Τι προέκυψε; Η επιτροπή εγκρίσεως χρειάστηκε, ενσωματώνοντας το νέο μέλος, να τροποποιήσει το νόημα του όρου »Αναλυτής της Σχολής». Ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούνταν στις εταιρείες μας τα επιλεγόμενα άτομα, πίστευα πάντοτε, γιατί να μην το πω, ότι υπαγόταν στους νόμους του ανταγωνισμού που επιτρέπουν να λειτουργούν οι περισσότερες ανθρώπινες ομάδες. Είχα την επιθυμία ενός άλλου τρόπου στελέχωσης, και αυτός είναι η passe. Αποτελούσε, στο νου μου, το πρώτο βήμα για μια στελέχωση διαφορετικού τύπου, για μια τάξη ακριβώς διαμορφωμένη σύμφωνα με ό,τι τότε θεωρούσα ειδοποιό γνώρισμα του ψυχαναλυτικού λόγου.
Προ ολίγου κάποιος αναφέρθηκε στα λεγόμενα τετραδικά σχήματά μου. Αν κατάφερα, από αυτά τα τετραδικά σχήματα και από την περιστροφή τους, να εξειδικεύσω το λόγο του κυρίου, και άλλους λόγους, ιδίως τον πανεπιστημιακό λόγο ως διαφορετικό του επιστημονικού λόγου, αυτό έγινε με αφετηρία τον ψυχαναλυτικό λόγο. Αν δεν υπήρχε ψυχαναλυτικός λόγος, δεν θα είχα ποτέ σκεφτέί τον λόγο του κυρίου, ως απλώς έναν ορισμένο τύπο, έναν ορισμένο τρόπο αποκρυστάλλωσης του στοιχείου που συνιστά εν ολίγοις τη βάση της εμπειρίας μας, δηλαδή της ίδιας της δομής του ασυνειδήτου – κανείς δεν είχε διανοηθεί πριν από εμένα να αναγάγει εκεί το λόγο του κυρίου. Είναι αξιοσημείωτο, με εξέπληξε κι εμένα τον ίδιο, το ότι συνέβη να αποδοθεί έτσι ως αναγκαίο, υπό τον όρο «υπεραπόλαυση» («plus-de-jouir»), το στοιχείο που στον καπιταλιστικό λόγο ο Μαρξ πέτυχε να απομονώσει ως υπεραξία. Ο λεγόμενος καπιταλιστικός λόγος είναι μια ορισμένη παραλλαγή του λόγου του κυρίου, από τον οποίο διακρίνεται με μια πολύ μικρή αλλαγή στη διάταξη των γραμμάτων. Είναι γεγονός ότι απομονώνοντας, στα νοηματικά πλαίσια του καπιταλιστικού λόγου, την υπεραξία ως το ουσιαστικό του ελατήριο, ο Μαρξ προσέδωσε διαμιάς στο λόγο του κυρίου μια συνέπεια και μια δύναμη, τα αποτελέσματα της οποίας θα εξακολουθήσετε να βλέπετε. Είναι απόλυτα σίγουρο ότι ο κρατικός καπιταλισμός που βασιλεύει στην Ε.Σ.Σ.Δ. θα μας δείξει στο μέλλον ότι είναι κρίσιμο ζήτημα ο λόγος του κυρίου να ξέρει τι κάνει. Είναι ενδιαφέρον, κατά τη γνώμη μου, όσον αφορά τον ψυχαναλυτικό λόγο, όχι μόνο το να λάβει σάρκα και οστά, αλλά το ότι εφεξής έχει λάβει σάρκα και οστά, είτε το θέλετε είτε όχι. Και το παρόν Συνέδριο είναι μάρτυρας του γεγονότος ότι εντέλει υπάρχει ενδιαφέρον, ισχυρό και οικουμενικό ενδιαφέρον, για να διατηρηθεί αυτός ο λόγος – δεν είναι υποχρεωτικό να τον έχουν συνειδητοποιήσει οι ψυχαναλυτές προκειμένου να λειτουργεί ήδη. Αυτό είναι εξάλλου και το δράμα τους απαντούν σε ένα αίτημα, αν όμως αυτό το αίτημα δεν βλέπει πέρα απ’ τη μύτη του, θα είναι αίτημα αναπήρου, ενώ θα μπορούσε να είναι εντελώς άλλο πράγμα.
Αυτό που παίρνει τη θέση της υπεραξίας, και που ονόμασα «υπεραπόλαυση», είναι μια λειτουργία πολύ πιο ριζοσπαστική απ’ ό,τι η υπεραξία στον καπιταλιστικό λόγο. Είναι μια λειτουργία θεμελιακή, που συνδέεται με την εξάρτηση του ανθρώπου από τη γλώσσα. Ο ψυχαναλυτικός λόγος επιτρέπει να διακρίνουμε πως ακριβώς μέσω της γλώσσας βρίσκεται ο άνθρωπος αποκομμένος, εμποδισμένος από ό,τι αφορά τη διάφυλη σχέση (rapport sexuel), και πως μέσω της γλώσσας εισέρχεται στο πραγματικό, για την ακρίβεια ως στοιχείο που λείπει από το πραγματικό. Μέσω της γλώσσας έχει μια μικρή ευκαιρία, στον βαθμό που χαράζονται γι” αυτόν κατευθύνσεις προς ορισμένα σημεία που είναι μάρτυρες της ίδιας της παρουσίας του πραγματικού στην κοιτίδα του λόγου του.
Στον λεγόμενο λόγο του κυρίου, τη θέση της υπεραπόλαυσης την παίρνει αυτό που ονόμασα, εδώ και καιρό, αντικείμενο α. Αυτό το αντικείμενο, σε τελευταία ανάλυση, δεν εκπροσωπεί τίποτε άλλο παρά κάμποσα πολωμένα αινίγματα, τα οποία, για όσους μιλούν, ενεστωποιούνται σ’ εκείνες τις βασικές λειτουργίες, που δεν γίνεται να μην συνδέονται με το σώμα, δηλαδή το στήθoς που θρέφει, το κατάλοιπο -το απόρριμμα, το σκατό για να κυριολεκτούμε- ή ακόμη τα πράγματα που, αν και έχουν ευγενέστερη όψη, είναι του ίδιου απολύτως επιπέδου, το βλέμμα και η φωνή.
Συμβαίνει όμως αυτό το αντικείμενο α να μπορεί να ανταλλάσσει τη θέση του με το κύριο σημαίνον (signifiant-maitre), να μπορεί να το υποκαθιστά στην ψευτοδιευθυντική θέση, και να λειτουργεί από τη θέση αυτή όπως πρέπει να λειτουργεί ο αναλυτής. Ο αναλυτής λειτουργεί στην ανάλυση ως εκπρόσωπος του αντικειμένου α – για τη φράση αυτή πάντως δεν είναι καν σίγουρο πως κι εγώ ο ίδιος κατέχω πλήρως το νόημά της, αλλά είμαι σίγουρος ότι έτσι ακριβώς πρέπει να γράφεται, και αυτό ακριβώς εκφράζουν τα τετραδικά σχήματα που υποδηλώνουν το λόγο του κυρίου και τον ψυχαναλυτικό λόγο.
Οπότε, ακόμη κι αν υποθέσουμε -πασίγνωστη μεθόδευση- ότι τοποθετώντας απλώς έναν αναλυτή θα μας προκύψει μία από τις παλιές εκείνες εταιρείες που βασίζονται στο λόγο του κυρίου, ακόμη κι από αυτή τη σκοπιά, δεν βλέπω τι θα εμπόδιζε κάποιον που βρίσκεται στη διευθυντική θέση του Sl, τη θέση του κυρίου, να διακρίνει κάτι από τις σχέσεις αυτού του Sl με το αντικείμενο α, το οποίο συμμετέχει στον ίδιο λόγο, αλλά σε άλλη θέση, και ιδιαίτερα να εκτιμήσει, στη συγκεκριμένη χρονική στιγμή που ονομάζω passe, το γιατί κάποιος παίρνει το τρελό ρίσκο να γίνει αυτό που είναι το αντικείμενο α.
Είναι ριζικά καινούργια η εμπειρία που καθιερώσαμε, διότι η passe είναι άλλο πράγμα από την ανάλυση. Και είναι βεβαίως ευνόητο ότι η επιτροπή εγκρίσεως, με δεδομένη τη στελέχωση που έκανε ως τώρα, δεν έχει να σας δώσει άλλο από μαρτυρίες απορίας και αμηχανίας, όμως είναι επίσης σίγουρο ότι υπάρχουν ορισμένοι passants που δεν είναι ποτέ δυνατόν να ξεχάσουν τι υπήρξε γι” αυτούς, οι οποίοι θεωρητικά, ας πούμε, βρίσκονταν στο τέλος της ανάλυσης, η εμπειρία της passe. Αυτό που λείπει από την παρούσα συγκέντρωση είναι η δική τους μαρτυρία. Θα έλεγα, δανειζόμενος τη λέξη κάποιου ομιλητή που άκουσα σε μια από τις αίθουσες, ότι η passe ήταν κάτι σαν την αστραπή.
Δεν ήταν δυνατόν να μη μου φέρει στο νου τον απόηχο μιας διάσημης φράσης του Ηρακλείτου, που τη σχολιάζει ο Χάιντεγκερ σ’ ένα βιβλίο που κυκλοφόρησε πρόσφατα στα γαλλικά, η οποία λέει: τα πάντα οιακίζει κεραυνός. Που σημαίνει: «η βροντή διέπει τα πάντα» – η τελευταία λέξη είναι αδύνατον να μεταφραστεί. Ο Ντιλς (Diels), ο οποίος συνέλεξε τα αποσπάσματα του Ηρακλείτου και συγκρότησε κατά κάποιον τρόπο την οριστική, έγκυρη συλλογή τους, τη μεταφράζει ως «το σύμπαν», απόδοση που τα νοθεύει όλα. Τα πάντα είναι κάτι όπως «τα όλα», «τα όλα» ως ποικιλόμορφα, σαν ένας σωρός από όλα. Υπάρχει ένας σωρός από όλα που διαφέρουν ριζικά. «Τα όλα, τα διέπει η αστραπή». Η αστραπή τα εξωθεί ίσως λιγάκι προς το σύμπαν, αλλά αποδεικνύει βέβαια ότι σύμπαν δεν υφίσταται. Είμαστε πιθανότατα υποχρεωμένοι, διότι το καθορίζει η υποκειμενική μας στάση, να σκεφτόμαστε τον κόσμο σαν ένα σύμπαν, ενώ τίποτε δεν εξασφαλίζει ότι υπάρχει το οτιδήποτε κοινό, φερ’ειπείν, ανάμεσα στην έλευση των ζωντανών υπάρξεων και τις λίγο-πολύ αστρικές συνθήκες στις οποίες βρίσκονται αναγκασμένοι να κατοικούν. Με την προέλευση της ζωής κανείς δεν ξεμπέρδεψε ακόμα. Προσπαθούν να την ξεβουλώσουνε την τρύπα, αλλά θα τα καταφέρουν; – δεν είναι δεδομένο. Ας περιοριστούμε να πούμε, ότι η εκφορά τού τα πάντα πηγάζει από μια πραγματικά θεμελιακή ιδέα για τον ετερόκλητο χαρακτήρα των πραγμάτων.
Η passe μπορεί άραγε, σε όποιον της υποβάλλεται, να αναδείξει όντως, όπως μπορεί να κάνει μια αστραπή, φωτίζοντάς τες με διαφορετικό τρόπο, ορισμένες σκιερές πτυχές της ψυχανάλυσής του; Πρόκειται για ζήτημα που αφορά τον passant. Μπορώ να σας διαβεβαιώσω, και νομίζω ότι κανένας από την επιτροπή εγκρίσεως, ούτε καν ο Λεκλέρ, δεν θα με διαψεύσει, ότι η passe υπήρξε για ορισμένους μια εμπειρία που τους αναστάτωσε πλήρως.
Ιδού λοιπόν τι αποκομίζω προτείνοντας αυτή την εμπειρία. Αποκομίζω κάτι που δεν είναι διόλου της τάξης του λόγου του κυρίου, κι ακόμη λιγότερο του διδασκάλου. Θα πρέπει να μάθετε να σημειώνετε τα πράγματα για τα οποία δεν μιλώ – δεν μίλησα ποτέ για ψυχαναλυτική διαμόρφωση (fοrmatiοn analytique, άλλως ψυχαναλυτική κατάρτιση), μίλησα για μορφώματα του ασυνειδήτου (formations de l’inconscient). Δεν υπάρχει ψυχαναλυτική διαμόρφωση. Από την ανάλυση προκύπτει μια εμπειρία, η οποία είναι εντελώς λάθος να χαρακτηρίζεται εκπαιδευτική (didactique). Η εμπειρία δεν είναι εκπαιδευτική. Για ποιο λόγο άραγε νομίζετε πως προσπάθησα να εξαλείψω εντελώς αυτόν τον όρο, εκπαιδευτική, και μίλησα για καθαρή ψυχανάλυση;
Σας έκανα ένα μάθημα το περασμένο έτος γύρω από το τι συμβαίνει στο πείραμα που υποτίθεται πως θέτει ερωτήματα σχετικά με τα ζώα. Βάζουν διάφορα ζώα σε μικρούς λαβυρίνθους, παγιδευμένα σαν ποντίκια, εδώ κυριολεκτούμε, και δοκιμάζουν να τούς μάθουν να μαθαίνουν. Δεν είναι καθόλου προφανές ότι αυτό προσιδιάζει στην ευφυΐα τους, και ότι είναι ικανά για κάτι τέτοιο, όπως συμβαίνει σε εμάς. Ωστόσο, αν δούμε τα πραγματα υπό αυτό το πρίσμα, μια ψυχανάλυση εξυπακούει την κατάκτηση ενός ειδέναι που είναι εκεί πριν να το μάθουμε, δηλαδή του ασυνειδήτου, και το υποκείμενο μπορεί ασφαλώς να μάθει πώς έγινε και δημιουργήθηκε. Υπ” αυτήν την έννοια, και μόνο υπ” αυτήν την έννοια, μια ψυχανάλυση είναι εκπαιδευτική. Αν όμως το μόνο που έκανε ήταν ότι έμαθε να μαθαίνει να πατάει τα κουμπιά που πρέπει για να ανοίγει το ασυνείδητο, τότε, επιτρέψτε μου να σας το πω, δεν έμαθε και σπουδαία πράγματα. Δεν έμαθε ότι ο καθένας, με τον τρόπο του, και σε εντελώς εντοπισμένο σημείο, είναι το αποτέλεσμα, η απλή και καθαρή εξάρτηση, αυτής της γνώσης που την ορίζω ως αρθρωμένη – εδώ είναι η ουσία αυτού στο οποίο επιμένω όταν λέω πως το ασυνείδητο είναι δομημένο σαν γλώσσα. Αν το μόνο που έκανε ήταν ότι έμαθε να μαθαίνει τι να κάνει ώστε και άλλοι εκτός από τον ίδιο να το αντιληφθούν, είναι ελάχιστο σε σύγκριση με ό,τι του αποκαλύφθηκε κατά την αναλυτική εμπειρία. Διόλου δεν το έμαθε, ό,τι και αν πιστεύει ο αναλυτής, αλλά του αποκαλύφθηκε. Τούτη η διάσταση είναι εντελώς διαφορετική από τη διάσταση της μάθησης. Η πρώτη του κίνηση είναι να μην ξέρει πώς να την κουμαντάρει.
Υπ” αυτή την έννοια, τελικά, η passe δεν θα μπορέσει να κριθεί, όπως είπε κάποιος σήμερα το πρωί, παρά μόνο όταν προσπαθήσουν να την ιδεαστούν εκείνοι που εξέθεσαν τον εαυτό τους στην passe και βίωσαν την εμπειρία της, και ίσως, για μοναδική φορά, τον διάλογο. Πρόκειται προφανώς για κάτι που δεν γίνεται παρά να σας λείπει προς το παρόν, αφού, στο κάτω κάτω, το πράγμα είναι φρέσκο. Όσοι συμβαίνει να προσφέρθηκαν σ” αυτή την εμπειρία είναι νέοι, και είναι βάσιμο το ερώτημα αν πρέπει να δώσουν από τώρα κι εγώ δεν ξέρω τι είδους εγγραφή, κάποιο σχέδιο, σχεδιάγραμμα, σκαρίφημα της εμπειρίας τους, ή μήπως πρέπει να το αφήσουν να ωριμάσει.
Ένα πράγμα είναι βέβαιο, το ότι αποτόλμησα να εισαγάγω αυτή την εμπειρία, δεν αποσκοπούσε στο να παρεμβαίνω εγώ ο ίδιος. Ό,τι κι αν βάζει ο νους σας, εγώ λειτουργώ στο επίπεδο της επιτροπής εγκρίσεως με τη μέγιστη δυνατή διακριτικότητα. Θα μου πείτε, επειδή διακριτικότητα σημαίνει επίσης εξακρίβωση, η λειτουργία μου έχει ίσως ευρύτερες προεκτάσεις απ” ό,τι παραδέχομαι – και γιατί όχι; Εγώ έχω την αίσθηση ότι περιμένω. Αν δεν έχουμε πιο λαμπρά αποτελέσματα να σας δώσουμε για την έκβαση αυτής της εμπειρίας, είναι ένεκα αυτής της διακριτικότητας που είναι κάτι πολύ περισσότερο από διακριτικότητα, που είναι της τάξεως της αναμονής. Περιορίζομαι, όσο με αφορά, και ζητώ συγγνώμη, στο να περιμένω τι θα καταφέρει να δώσει το εγχείρημα – ίσως αυτό να συμπεριλάβει κι έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο άντλησης της μαρτυρίας.
Ας μου προτείνει απλώς κάποιος, εδώ, ένα διαφορετικό τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να αντλείται η μαρτυρία. Θέλησα να αποφύγω την επιστροφή στις παλιές συνήθειες, τον δασκαλίστικο χαρακτήρα που απορρέει πάντα από το γεγονός ότι κάποιος παρευρίσκεται ως υποψήφιος. Συμφωνώ να ονομάσουμε τον passant υποψήφιο (candidat), ή αψήφιο (candide-a), λίγο ενδιαφέρει, το σημαντικό είναι εκείνος που τον ακούει να μην το κάνει αφ” υψηλού. Γι” αυτό και είχα επίτηδες ζητήσει να επιλέγονται οι passeurs (=περάτες) μόνο μεταξύ των νεοαφιχθέντων, και να επιλέγονται από τον ψυχαναλυτή τους, ανεξάρτητα, το είχα υπογραμμίσει, από τη συγκατάθεσή τους. Εκείνοι που συμβαίνει να βρίσκονται στη θέση του passeur συμπεριφέρθηκαν σε ορισμένες περιπτώσεις σαν αναλυτές – δεν τους ζητάμε καθόλου κάτι τέτοιο. Αυτό που τους ζητάμε είναι μια μαρτυρία, μια μετάδοση, τη μετάδοση μιας εμπειρίας η οποία ακριβώς δεν απευθύνεται σε κάποιον της παλιάς φρουράς, σε κάποιον πρεσβύτερο.
Προσπάθησα να περάσω την passe μου από αυτόν τον δίαυλο, από αυτή τη χαραμάδα, θα μπορούσα ίσως να επινοήσω μια πιο περίπλοκη, αλλά δεν έπρεπε να περιπλέξουμε υπερβολικά τα πράγματα, έπρεπε να παραμείνουμε σε πλαίσια εφικτά. Θα μπορούσα να τους έχω ζητήσει να γίνουν ταχυδακτυλουργοί, φερ” ειπείν, αλλά φαντάζεστε τι κούραση θα έφερνε! Το αποτέλεσμα είναι κάτι το εντελώς καινούργιο, και δεν υπάρχει κανείς που να υποβλήθηκε στην passe και να μην είχε επάνω του αποτελέσματα. Τα αποτελέσματά της ίσως να είναι ζημιές – στο κάτω κάτω γιατί όχι; Ο καθένας ξέρει πως, έτσι που είμαστε φτιαγμένοι, όλοι εμείς του είδους άνθρωπος, οι ζημιές είναι ό,τι καλύτερο μπορεί να μας συμβεί.
Ε λοιπόν, βρίσκομαι εδώ φορτωμένος με τις ζημιές, ας είναι. Δεν παύει να είναι χρήσιμο, αφού, όπως μου έλεγε κάποιος, αν υπάρχει ένας που να περνάει τον καιρό του περνώντας την passe, αυτός είμαι εγώ.

[Επικαιροποιημένη μορφή του κειμένου που πρωτοδημοσιεύτηκε στο περιοδικό Η Ψυχανάλυση, 3, 1998, σσ. 16-21.]

Σάββατο, 1 Ιουνίου 2013

Η κριτική-παρανοϊκή μέθοδος

Η τέχνη και ο Salvador Dali
Πώς μπορεί κάποιος να γιατρευτεί από τις νευρώσεις του; Ένας τρόπος είναι να τις κάνει τέχνη… Αυτό τουλάχιστον έκανε ο Salvador Dali, ο οποίος με την τέχνη του γλύτωσε από βέβαιο «εγκλεισμό.» Ίσως όμως ο Dali να παραήταν ευφυής για να εγκλειστεί, ή ίσως η εποχή στην οποία έζησε να του έδωσε τη δυνατότητα της έκφρασης. Ήταν η περίοδος του Σουρεαλιστικού κινήματος στην Ευρώπη, το οποίο ο Dali το βρήκε σε πλήρη άνθιση, αν και τελικά προτίμησε να αποκλίνει από αυτό, σε τέτοιο βαθμό που τελικά αυτός, μαζί με τον Rene Magritte θα έλεγα, έγινε ο ίδιος ο Σουρεαλισμός. Παρότι εκτός από τον Magritte ένας ακόμη από τους πρωτεργάτες, ίσως και ο πατέρας, του Σουρεαλισμού ήταν ο Andre Breton στην ποίηση, ο Dali ήταν αυτός που ξεχώρισε περισσότερο από όλους, χάρη στο ταλέντο του αλλά και την εξαγωγή αυτού του ταλέντου στην διψασμένη τότε για κάθε τι καινούργιο Αμερική. Το ταλέντο του Dali ήταν μοναδικό. Προφανώς και το καλλιέργησε ως ένας γνήσιος Ισπανός στην καταγωγή, αλλά οπωσδήποτε γεννήθηκε την κατάλληλη εποχή: Ο σωστός άνθρωπος στο σωστό τόπο και χρόνο.
Θεωρίες για την παράνοια
Σε ό,τι αφορά την παράνοια (για ποιον άραγε λόγο συζητάμε για αυτήν;), έχουν προταθεί διάφορες θεωρίες προέλευσής της και διάφοροι αντίστοιχοι τρόποι θεραπείας:
«Σχολές» Ερμηνεία Θεραπεία
Θρησκεία Εξορκισμός / Freud Ψυχανάλυση / Jung  Δαίμονες Απωθημένα Επαφή με τον υπερβατικό κόσμο / Θεραπεία μέσω συγχρονιστικών φαινομένων / Φαρμακευτική αγωγή / Τεχνητή νοημοσύνη (π.χ. εγκατάσταση στον εγκέφαλο chip) / Νευρολογία Βιοπληροφορική / Νευροχημικές διαταραχές Ελαττωματικές νευρωνικές συνάψεις / Κοινωνιολογία Λογική / Αντίθεση ατόμου-κοινωνίας. Λογικά άτοπα /  Κοινωνικοποίηση Αναθεώρηση των λογικών παραδοχών /  Bohm (Ολότητα) Κατακερματισμός της Ολότητας / Αποκατάσταση της Ολότητας / Κβαντική φυσική Κριτική-παρανοϊκή μέθοδος / Κβαντική σύζευξη Κοινότυπη λογική / Κβαντική αποσύζευξη Ελεύθερη συσχέτιση, ψυχικός αυτοματισμός, συστηματοποίηση της παράλογης σκέψης / Tο ανοίκειο Marcel Duchamp, Fountain, 1917.  Το αίσθημα του ανοίκειου δημιουργείται αρχικά από την αμφιβολία που κάποιος έχει αν κάτι είναι ζωντανό ή νεκρό.
Ο Freud ήταν από τους πρώτους που αναγνώρισε το φαινόμενο. Το συνέδεσε με την ύπαρξη των απωθημένων, τα οποία αναδύονται από το ασυνείδητο σαν μέσα από έναν ξένο κόσμο φαντασμάτων, επειδή αυτός που βίωσε τις δυσάρεστες εμπειρίες τις απώθησε σε τέτοιο βαθμό ώστε να «ξεχάσει» ότι του ανήκουν. Με αυτήν την έννοια, οι όροι «ζωντανό» ή «νεκρό» αναφέρονται μεταφορικά σε κάτι «οικείο» ή «ανοίκειο.»
Ο Jentsch περιέγραψε το ανοίκειο ως προϊόν διανοητικής αβεβαιότητας. Αυτή η αβεβαιότητα μεταφέρεται από το διανοητικό στο ψυχικό επίπεδο εκφραζόμενη ως ένα μικτό συναίσθημα ταυτόχρονης αποστροφής και έλξης. Οι Σουρεαλιστές, συνεχιστές του κινήματος Dada, θα χρησιμοποιήσουν ακριβώς αυτό το συναίσθημα για να παράξουν το δικό τους αποτέλεσμα. Aκόμα και ένα σκεύος αποχωρητήριου μπορεί να γίνει ένα έργο τέχνης και μια «πηγή» έμπνευσης.
Διπλές μορφές
Σε ό,τι πάντως αφορά το αίσθημα του ανοίκειου, Ο Freud θα προχωρήσει ένα βήμα παραπάνω και θα αναγνωρίσει σε αυτό και άλλες παραμέτρους του φαινομένου, όπως η περίπτωση της επανάληψης ενός πράγματος, μ’ έναν τρόπο «νοήμονο.» Για παράδειγμα, κάποιος που χάνεται και ξαναβρίσκει το δρόμο του «χρησιμοποιώντας το ένστικτο» ή αριθμοί σε τυχαίες κατανομές που επαναλαμβάνονται με συγκεκριμένο, μη τυχαίο, τρόπο.
Η ερμηνεία του φαινομένου μέσω των νοημόνων συμπτώσεων ανήκει στον Jung και στις έρευνες που έκανε μετά τον Freud. Η σύνδεση σε αυτήν την περίπτωση μεταξύ του ασυνείδητου και του συνειδητού γίνεται μέσω των αρχετύπων, δηλαδή μορφών διαχρονικών και αναλλοίωτων που εκδηλώνονται στην ψυχική σφαίρα παράγοντας διάφορες «επιρροές.» Αυτές οι «νοήμονες» επαναλήψεις γεγονότων θα απεικονιστούν από τους Σουρεαλιστές και τον Dali μέσω των «διπλών μορφών:» Invisible Bust of Voltaire, 1941 / Apparition of Face and Fruit Dish on a Beach, 1938 / Slave Market with the Disappearing Bust of Voltaire, 1940 / The Endless Enigma, 1938.
Οι πίνακες του Dali μας επιτρέπουν να δούμε την παρανοϊκή- κριτική του μέθοδο με έναν μοναδικό και προσωπικό τρόπο. Η προτομή του «Βολταίρου» εναλλάσσεται στην αίσθηση με τους «Ολλανδούς εμπόρους» ενώ η «σκλάβα» αποτελεί κατά πάσα πιθανότητα μια ζωγραφική ενσάρκωση της μούσας του Dali, Gala. Τα πρόσωπα, τα κολάρα, και τα μεσοφόρια των δύο Ολλανδών εμπόρων σχηματίζουν τα μάτια, τη μύτη, και το πηγούνι του μπούστου του Βολταίρου. Παρότι ο εγκέφαλος δεν μπορεί να εστιάσει και στις δύο εικόνες ταυτόχρονα, αυτές αναμειγνύονται τεχνηέντως, και με τέτοιον τρόπο που να υπονοεί ένα πιο λεπτό επίπεδο αλληλεπίδρασης. Το τοπίο της Καταλονίας κάνει άλλη μια εμφάνιση εδώ, και μέρη του παράγουν διπλές εικόνες στην αριστερή μεριά του πίνακα. Επίσης, ο λόφος που βρίσκεται κοντά στο κτίριο δεξιά καταλήγει να γίνει ένα «αχλάδι» μέσα στο πιάτο του τραπεζιού που ακουμπάει η Gala. Το ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι ότι η διπλή μορφή, όπως και σε πολλές άλλες απεικονίσεις διπλών μορφών, περιέχει τόσο το προσκήνιο όσο και το υπόβαθρο. Επιπλέον, το «δαμάσκηνο» που βρίσκεται αριστερά από το «μήλο» αποτελεί ταυτόχρονα τα οπίσθια ενός άντρα που παρακολουθεί τη σκηνή.
Στο «The Endless Enigma,» γίνεται η σύνδεση μεταξύ παράταιρων μεταξύ τους πραγμάτων, όπως ένα μαντολίνο, ένα πιάτο με φρούτα κι ένα κλαρί με μια σαρδέλα στην άκρη του. Το πρόσωπο ενός Κύκλωπα εμφανίζεται μέσα από το τοπίο, αναμεμειγμένο με τα μέλη ενός μυθολογικού τέρατος. Οι διπλές μορφές ξεχωρίζουν και διαπλέκονται ανάλογα με το πού εστιάζει η προσοχή σε έναν ατέλειωτο χορό σύνθεσης και αποσύνθεσης, που κρατά το ενδιαφέρον του θεατή αμείωτο απέναντι σε αυτό το δίχως τέλος εικαστικό γρίφο.
Μορφή και περιεχόμενο
Οπτική ψευδαίσθηση πλαισίου. Το φαινόμενο μορφής- υποβάθρου» αναφέρεται στην ψυχολογία gestalt ως μια χαρακτηριστική οργάνωση της αντίληψης ώστε να ξεχωρίζει μια μορφή μέσα από ένα αδιαφοροποίητο υπόβαθρο. Στην παραπάνω φωτογραφία, οι άσπρες κουκίδες, που εμφανίζονται ανάμεσα στα μαύρα τετράγωνα, δεν υπάρχουν, αλλά τις δημιουργεί το μυαλό στην προσπάθειά του να συνθέσει συνολικά την εικόνα. Το τι είναι αυτό που ξεχωρίζει σε μια δεδομένη στιγμή εξαρτάται από τη στιγμιαία αισθητηριακή διέγερση καθώς και από τη συνειδητή προτίμηση του υποκειμένου. Πρόκειται για ένα φαινόμενο του πώς οργανώνουμε την εικόνα της πραγματικότητας στη συνείδησή μας. Η τέχνη έχει χρησιμοποιήσει αυτό το φαινόμενο για να εκμεταλλευτεί την ελαστικότητα της προσοχής μας να περνά από το ένα θέμα στο άλλο ώστε να επιτυγχάνει διάφορα καλλιτεχνικά αποτελέσματα. Το φαινόμενο αυτό χρησιμοποιείται με το καλύτερο τρόπο από τον Dali, αφού οι «διπλές μορφές» ουσιαστικά ανήκουν σε αυτό το είδος, όπως φαίνεται στους προηγούμενους αλλά και στους επόμενους πίνακες: The Persistence of Memory, 1931 / Hyperxiological Sky, 1960
Στον πίνακα «The Persistence of Memory,» ο χώρος και ο χρόνος παραμορφώνονται, τα ρολόγια «λιώνουν,» και η θάλασσα μοιάζει να βρίσκεται πιο ψηλά από το έδαφος. Οι ανθρώπινες μορφές εμφανίζονται μέσα από τα βουνά και με διάφορα καθημερινά αντικείμενα. Το αισθητικό αποτέλεσμα είναι πολύ καλό καθώς ο θεατής εκπλήσσεται και αιχμαλωτίζεται να παρατηρεί την εναλλαγή των μορφών, κατά βούληση.
Στον πίνακα «Hyperxiological Sky,» η παραμόρφωση του χώρου και του χρόνου τονίζεται με τη μαθηματική συμμετρία που διαθέτει ο πίνακας, σαν να «ανοίγουν» οι τοίχοι ενός δωματίου, και από πίσω τους να φαίνεται η θάλασσα σαν ένα μπλε τρίγωνο. Ο πίνακας βέβαια στολίζεται με διάφορα παράδοξα αντικείμενα και μορφές που βγαίνουν μέσα από τους τοίχους.
Όσο πάντως κι αν αυτή η μέθοδος εκπλήσσει, αποκαλύπτει θα λέγαμε μια βαθύτερη κατάσταση του κόσμου, όπου όλα βρίσκονται σε μια «αρχέγονη» μορφή, οπότε η συνείδηση επιλέγει ποιο πράγμα θα αναδυθεί και θα αποτελέσει ένα ξεχωριστό και μοναδικό αντικείμενο. Με αυτήν την έννοια, η μέθοδος του Dali δίνει την ευκαιρία στη συνείδησή μας να επιλέξει μέσα από ένα σύνολο «παραλόγων» πραγμάτων τι θα αποτελέσει το «λογικά» αποδεκτό.
Στη σύγχρονη φυσική αυτή η αρχέγονη, αδιαφοροποίητη, κατάσταση αποτελεί το κβαντικό κενό, απ’ όπου ξεπηδάν αυθόρμητα τα σωματίδια που δημιουργούν όλα τα αντικείμενα του κόσμου. Πρόκειται για ένα φαινόμενο που μοιάζει με την «οπτική ψευδαίσθηση πλαισίου,» μόνο που στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι μια αυταπάτη αλλά ένα πραγματικό φαινόμενο του φυσικού κόσμου. Με άλλα λόγια, από τη σκοπιά της κβαντικής φυσικής, οι «γκρι κουκίδες» που εμφανίζονται ως δια μαγείας ανάμεσα στα μαύρα τετράγωνα του πλαισίου είναι εξίσου πραγματικές.
Αυτή η σχέση του «παραλόγου» με μια βαθύτερη πραγματικότητα της φύσης αποκαλύπτεται και σε ένα άλλο φαινόμενο, αυτό των Lense-Thirring, οι οποίοι βασισμένοι στις εξισώσεις της γενικής θεωρίας της σχετικότητας του Einstein, έδειξαν ότι περιστρεφόμενες μάζες παρασύρουν το χωροχρόνο μαζί τους. Σε ό,τι αφορά την παρούσα συζήτησή μας, βλέπουμε την επίδραση που ένα παρατηρούμενο αντικείμενο μπορεί να έχει πάνω σε όλα τα υπόλοιπα αντικείμενα που βρίσκονται στο «παρασκήνιο,» μια σχέση ωστόσο που παραμένει εφήμερη και υποκειμενική, γιατί ισχύει μόνο κατά τη στιγμή της παρατήρησης.
Ψυχικός αυτοματισμός και ελεύθερη συσχέτιση
Andre Masson, Automatic Drawing, 1924
Ο Breton όρισε το Σουρεαλισμό ως εξής: «Καθαρός ψυχικός αυτοματισμός, με τον οποίο κάποιος εκφράζει την πραγματική λειτουργία της σκέψης. Υπαγόρευση της σκέψης εν απουσία κάθε ελέγχου της λογικής, πέρα από κάθε αισθητική ή ηθική προκατάληψη»
Η μέθοδος του ψυχικού αυτοματισμού συνίσταται στη λεγόμενη ελεύθερη συσχέτιση αντικειμένων, τα οποία μπορεί να μην έχουν μια αυτονόητη σχέση μεταξύ τους. Η ελεύθερη συσχέτιση χρησιμοποιήθηκε από την ψυχανάλυση και από το Freud, ο οποίος μεταξύ των άλλων είπε για τη μέθοδο τα εξής: «Η σημασία της ελεύθερης συσχέτισης είναι ότι οι ασθενείς μιλάνε εκ μέρους των ίδιων παρά να επαναλαμβάνουν τις ιδέες του ψυχαναλυτή. Εργάζονται με το δικό τους υλικό αντί να παπαγαλίζουν τις υποδείξεις άλλων»
Με αυτήν την έννοια η ελεύθερη συσχέτιση απελευθερώνει τη σκέψη έτσι ώστε να κάνει τις δικές της συνδέσεις μεταξύ των διάφορων αντικειμένων που αποτελούν την πραγματικότητα και με αυτόν τον τρόπο ο άνθρωπος να γίνει ένα αυτόνομο και αυτόβουλο υποκείμενο σε ό,τι αφορά την προσωπικότητά του. Όπως και ο Schiller, σε αναφορά του Freud είχε πει, «όπου υπάρχει ένα δημιουργικό μυαλό, η Λογική αναπαύεται και οι ιδέες πλημμυρίζουν.» Ο Freud επίσης θα αναφέρει τον Ludwig Borne, ο οποίος προτείνει «να καταγράφουμε ότι μας συμβαίνει, χωρίς καμία παραποίηση ή προσποίηση, οτιδήποτε έρχεται στο μυαλό μας.». Δύο «εξαιρετικά σώματα,» σκίτσα από τους Victor Brauner, André Breton, Jacques Herold και Yves Tanguy, 1935
Η ελεύθερη σύνδεση μεταξύ παράταιρων αντικειμένων φαίνεται και στους ακόλουθους πίνακες: Illumined Pleasures, 1929 / Suburbs of the Paranoiac- Critical City, 1936 / Music- The Red Orchestra- The Seven Arts, 1957 / Still Life- Fast Moving, 1956
Ο πίνακας «Illumined Pleasures» περιέχει πολλά από τα χαρακτηριστικά αρχετυπικά σύμβολα του Dali, τα οποία και «φωτίζονται» καθώς αποτυπώνονται στον καμβά. Στο κέντρο υπάρχει μια αυτοπροσωπογραφία παρόμοια με εκείνη στο «The Great Masturbator.» Αίμα τρέχει από τη μύτη και από πάνω βρίσκεται μια ακρίδα: εξίσου συμβολίζουν τον ασυνείδητο φόβο. Γενικά υπάρχει στον πίνακα μια χαώδης, έντονη κίνηση, και είναι γεμάτος με βίαιες εικόνες.
Στον αντίποδα βρίσκεται ο πίνακας «Living Still Life.» Εδώ η κίνηση και ο χρόνος μοιάζουν να παγώνουν. Ο Dali περιέγραψε τον πίνακα ως την «αποσύνθεση ενός πιάτου με φρούτα.» Αυτά τα «φρούτα» φαίνονται στον πίνακα να βάλλονται, ενώ το μαχαίρι, το χελιδόνι, ο βράχος και άλλα αντικείμενα αιωρούνται. Πρόκειται για έναν από τους καλύτερους πίνακες του Dali, που επισημαίνει την «ψευδαίσθηση της κίνησης» και μια βαθύτερη ουσία του χρόνου και των πραγμάτων.
Η ρήξη  -The Lugubrious game, 1928
Ο Dali πάντως επιδίωξε μάλλον το Τερατώδες στη ζωγραφική του. Αυτή βέβαια η στρατηγική δεν ήταν άγνωστη στους Σουρεαλιστές, την οποία κληροδότησαν από το προγενέστερο κίνημα Dada. Το σοκ που επέφεραν είχαν ως σκοπό τον κλονισμό του θεατή έτσι ώστε να υιοθετήσει μια διαφορετική στάση για τον κόσμο και την ίδια του τη σκέψη, επομένως να αλλάξει η στάση του απέναντι στην έννοια της «πολιτισμένης» κοινωνίας και της τέχνης που την αντιπροσωπεύει.
Παρόλα αυτά, ο Σουρεαλισμός, παρότι γεννήθηκε και αναπτύχθηκε σαν ένα ανατρεπτικό κίνημα, δεν άργησε να γίνει ένα είδος μόδας (αν και οφείλουμε να παραδεχτούμε ότι πραγματικά κατάφερε να μείνει σε μεγάλο βαθμό «απ’ έξω» χάρη κυρίως στην αμφισημία και στην ευελιξία της τεχνοτροπίας του).
O Dali ωστόσο ξεπέρασε κάθε προηγούμενο καθώς έφτασε στο σημείο να κολάσει τους υπόλοιπους σουρεαλιστές, όπως χαρακτηριστικά με τον προηγούμενο πίνακα «The lugubrious game.» Ο ίδιος θα πει: «Όταν οι Σουρεαλιστές ανακάλυψαν στο σπίτι του πατέρα μου, στο Cadaques, τον πίνακα που μόλις είχα τελειώσει να ζωγραφίζω και τον οποίο ο Paul Eluard είχε ονομάσει «The lugubrious game,» σκανδαλίστηκαν από τα σκατολογικά και πρωκτικά στοιχεία που αναπαρίστανε η εικόνα.»
O Dali βεβαίως είχε οργανωμένο σχέδιο, καθότι ήξερε πως η κοινωνία του εκτός από τα σοκαριστικά στοιχεία και σεξουαλικά υπονοούμενα από την τέχνη της εποχής (και όπως φαίνεται κάθε εποχής), περίμενε κι ένα είδος μετά- θρησκείας, το New Age, του οποίου ο Dali εκ μέρους των Σουρεαλιστών θα ήθελε να γίνει ένας μετά- προφήτης:
«Την ίδια στιγμή που ο Breton δεν ήθελε ν' ακούσει τίποτε για θρησκεία, ετοιμαζόμουν να εφεύρω μια νέα θρησκεία που θα ήταν ταυτόχρονα σαδιστική, μαζοχιστική και παρανοϊκή. Ίσως η Σουρεαλιστική ομάδα να ήταν ικανή να πετύχει ότι ο φιλόσοφος (αναφέρεται στον Compte από τον οποίο πήρε την ιδέα) δεν κατάφερε. Αλλά πρώτα θα έπρεπε να κάνω τον μελλοντικό αρχιερέα Andre Breton να ενδιαφερθεί για το μυστικισμό. Ο Breton δέχθηκε τις εξηγήσεις μου μ' ένα χαμόγελο»
Ο Dali επιπλέον είχε τη φαεινή ιδέα να αναπαραστήσει, με τρόπο μάλλον σατυρικό, τους δύο μεγάλους αντιπάλους στο χώρο της τότε πολιτικής: Τον Lenin και τον Hitler:
The Enigma of William Tell, 1933
«Έχω μια ιδέα! Μια ιδέα που θα σκανδαλίσει όλο τον κόσμο και ειδικά τους Σουρεαλιστές. Κανείς δεν θα μπορέσει να πει κάτι ενάντια γιατί ονειρεύτηκα δύο φορές αυτόν το νέο William Tell! Πρόκειται για τον Lenin. Θέλω να τον ζωγραφίσω με ένα οπίσθιο εννιά πόδια μακρύ και να στηρίζεται πάνω σε δεκανίκι. Θα χρειαστώ έναν καμβά δεκαοκτώ πόδια μακρύ για αυτό… Θα ζωγραφίσω τον Lenin μου με τη λυρική του περιβολή ακόμα και αν με πετάξουν έξω από τη Σουρεαλιστική ομάδα. Θα κρατάει ένα μικρό παιδί στα χέρια του- εμένα. Αλλά θα με κοιτάζει με τάση κανιβαλισμού, και εγώ θα φωνάζω: «Θέλει να με φάει...Εκείνη την περίοδο, ο Hitler επικρατούσε, και μια μέρα ζωγράφισα μια Ναζί παιδοκόμο να πλέκει. Είχε κάτσει κατά λάθος σε μια λιμνούλα από νερό. Με την επιμονή μερικών από τους πιο κοντινούς Σουρεαλιστές φίλους μου, χρειάστηκε να σβήσω το περιβραχιόνιό της με τη σβάστικα. Δεν περίμενα τα συναισθήματα που θα εγείρονταν από αυτό το έμβλημα. Καταλήφθηκα σε τέτοιο βαθμό από αυτό ώστε πρόβαλλα την υστερία μου στην προσωπικότητα του Hitler, ο οποίος πάντα μου έμοιαζε με γυναίκα. Πολλές από τις ζωγραφιές που έκανα εκείνη την περίοδο καταστράφηκαν όταν ο Γερμανικός στρατός εισέβαλε στη Γαλλία. Ήμουν εντυπωσιασμένος από την απαλή, στρογγυλή πλάτη του Hitler, πάντα τόσο σφικτά καλυμμένη από τη στολή του. Κάθε φορά που ξεκινούσα να ζωγραφίζω τη δερμάτινη λωρίδα που περνούσε από τη μέση του στον αντίθετο ώμο, η απαλότητα της Χιτλερικής σάρκας πιεσμένης μέσα στη στρατιωτική στολή με έφερνε σε μια κατάσταση έκστασης που ήταν ταυτόχρονα γευστική, γαλακτώδης, θρεπτική και Βαγκνερική, και έκανε την καρδιά μου να κτυπά βίαια, ένα πολύ σπάνιο συναίσθημα το οποίο δεν βιώνω ούτε όταν κάνω έρωτα. Η παχουλή σάρκα του Hitler, την οποία φανταζόμουν σαν να είναι η πιο πλούσια γυναικεία σάρκα με το λευκότερο δέρμα, με εντυπωσίασε»
Η προσέγγιση γενικά του Dali ήταν από τη σκοπιά της τέχνης. Γιατί ακόμα και αν ο ίδιος κατά καιρούς έκανε δηλώσεις που θα μπορούσαν να τον κατατάξουν στο χώρο των «φασιστών,» ο ίδιος παραήταν «τρελός» για να ανήκει σε κάποιον συγκεκριμένο πολιτικό χώρο. Εξάλλου, η παρανοϊκή- κριτική μέθοδός του, την οποία και εφάρμοζε ευλαβικά, απείχε κατά πολύ από μια τέτοια πολιτικοποιημένη ερμηνεία της τέχνης. Παρόλα αυτά η σχέση του με τους υπόλοιπους Σουρεαλιστές πήγαινε από το κακό στο χειρότερο: «Όσες φορές κι αν διαβεβαίωσα τον εαυτό μου ότι ο εμπνευσμένος από τον Hitler ίλιγγός μου ήταν απολιτικός, ότι η εργασία μου τροφοδοτημένη από μια θηλυκοποιημένη εικόνα του Fuhrer ήταν μιας σκανδαλώδους αμφισημίας, ότι αυτές οι αναπαραστάσεις περιείχαν τον ίδιο βαθμό μαύρου χιούμορ με εκείνες του William Tell ή του Lenin- όσες φορές και αν το επανέλαβα αυτό στους φίλους μου, ήταν άσκοπο. Αυτή η νέα κρίση στη ζωγραφική μου έγειρε ολοένα και μεγαλύτερη καχυποψία στους Σουρεαλιστές. Τα πράγματα χειροτέρεψαν περισσότερο όταν διαδόθηκε ότι στον Hitler άρεσαν οι κύκνοι, η μοναξιά, η μεγαλομανία, ο Wagner, και όλες οι πινελιές του Hieronymus Bosch που έβαζα στους πίνακές μου.
Με την ενστικτώδη αίσθησή μου της αντίφασης, τα πράγματα πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο. Ζήτησα από τον Breton να συγκαλέσει μια ειδική συνάντηση της ομάδας για να συζητηθεί ο Χιτλερικός μυστικισμός από τη σκοπιά της Νιτσεϊκής και αντί- Καθολικής μη λογικής. Ήλπιζα ότι η αντί- Καθολική προοπτική της συζήτησης θα δελέαζε τον Breton. Επιπλέον, θεωρούσα τον Hitler έναν τέλειο μαζοχιστή κατηλλειμένο από την ιδέα να προκαλέσει έναν πόλεμο που ήταν καταδικασμένος να χαθεί ηρωικά. Πράγματι, ετοίμαζε μια από εκείνες τις άσκοπες πράξεις οι οποίες εκείνη την εποχή επιδοκιμάζονταν ιδιαίτερα από την ομάδα μας. Η επιμονή μου για τη θεώρηση πάνω στο Χιτλερικό μυστικισμό από τη σκοπιά του Σουρεαλισμού, καθώς και για την απόδοση ενός θρησκευτικού νοήματος στα σαδιστικά στοιχεία του Σουρεαλισμού, που από κοινού αναμοχλεύονταν από την κριτική- παρανοϊκή μέθοδό μου ανάλυσης, η οποία έτεινε να παραμερίσει τον αυτοματισμό και τον εγγενή σε αυτόν ναρκισσισμό, κατέληξε σε μια σειρά από διαλλείματα και διακοπές από τον Breton και τους φίλους του. Επιπλέον, οι φίλοι του άρχισαν να αμφιταλαντεύονται ανάμεσα σε εκείνον και σε εμένα με τρόπο που ήταν ανησυχητικός για τον αρχηγό του κινήματος.
The Enigma of Hitler, 1938
Ζωγράφισα μια προφητική εικόνα του θανάτου του Fuhrer. Ονομάστηκε The Enigma Of Hitler, και οδήγησε στον αφορισμό μου από τους Ναζί και επευφημίες από τους αντί- Ναζί, ακόμα και αν ο πίνακας- και παρεμπιπτόντως αυτό ισχύει για οτιδήποτε έχω κάνει, και θα το λέω μέχρι την τελευταία μου στιγμή- δεν είχε κανένα συνειδητό πολιτικό νόημα. Καθώς γράφω αυτές τις γραμμές, οφείλω να ομολογήσω ότι δεν έχω ακόμα καταφέρει να αποκωδικοποιήσω αυτό το περίφημο αίνιγμα»
Η μεταμόρφωση - Metamorphosis of  Narcissus, 1937
Ο Dali έμελε να αποκλίνει τόσο πολύ από τους υπόλοιπους Σουρεαλιστές, ώστε να γίνει, όπως ο ίδιος δήλωσε κάποτε, ο ίδιος ο Σουρεαλισμός. Ωστόσο, μετά το πρώτο «Φροϋδικό» στάδιο στην τέχνη του, θα επιστρέψει πίσω σε ένα θρησκευτικό στάδιο, και από εκεί στο χώρο της σύγχρονης φυσικής, όπως τουλάχιστον ο ίδιος την αντιλαμβανόταν: «Όπως είπα ήδη, έγινα 100 τοις εκατό Σουρεαλιστής. Αγωνιώντας να διατηρήσω την καλή μου πίστη, αποφάσισα να προχωρήσω τον πειραματισμό μου στα πιο αντιφατικά άκρα. Ένιωσα ότι ήμουν έτοιμος να δράσω με εκείνη τη Μεσογειακή και παρανοϊκή υποκρισία για την οποία πιστεύω ότι μόνο εγώ είμαι ικανός με τη διαστροφή μου. Το σημαντικό για μένα πράγμα τότε ήταν να διαπράξω το μέγιστο δυνατό αριθμό αμαρτημάτων, παρότι ήμουν βαθύτατα εντυπωσιασμένος από τα ποιήματα του Αγ. Ιωάννη του Σταυρού για τα οποία είχα ακούσει τον Garcia Lorca να αναφέρεται με μεγάλη εκτίμηση. Είχα ήδη την προαίσθηση ότι το ερώτημα της θρησκείας θα εμφανιζόταν αργότερα στη ζωή μου. Μιμούμενος τον Αγ. Αυγουστίνο, ο οποίος ενέδωσε στην ελευθεριάζουσα συμπεριφορά και στην οργιαστική ηδονή ενώ προσευχόταν στο θεό για πίστη, επικαλέστηκα τον ουρανό, προσθέτοντας: «Αλλά όχι ακόμα.» Σύντομα μετά, πριν η ζωή μου γίνει αυτό που είναι τώρα, ένα παράδειγμα ασκητισμού και αρετής, ήθελα να προσκολληθώ στον φαντασιακό μου Σουρεαλισμό ενός πολυπρόσωπου διαστρεμμένου, έστω για λίγα ακόμα λεπτά, σαν αυτόν που ονειρεύεται και παλεύει να διατηρήσει τα τελευταία ψήγματα ενός Διονυσιακού ονείρου.»
Η έμπνευση του Dali για τον προηγούμενο πίνακα «Metamorphosis of Narcissus» προήλθε από μια συνομιλία που κρυφάκουσε μεταξύ δύο ψαράδων που συζητούσαν για έναν ντόπιο ο οποίος κοίταζε επίμονα τον εαυτό του στον καθρέφτη με τις ώρες. Ένας από τους ψαράδες περιέγραψε το συγκεκριμένο άτομο σαν να έχει έναν «βολβό στο κεφάλι» με την έννοια ότι ήταν διανοητικά άρρωστος. Ο Dali συνδύασε αυτήν την εικόνα με το μύθο του αρχαίου Νάρκισσου, ο οποίος ερωτεύτηκε την αντανάκλασή του και μεταμορφώθηκε στο λουλούδι που φέρει το όνομά μετά το θάνατό του. Το χέρι στα δεξιά που κρατά ένα αυγό, από το οποίο φυτρώνει ένας Νάρκισσος, απηχεί την ιστορία του Νάρκισσου και την αντανάκλασή του στη λίμνη. Η ίδια διαμόρφωση εμφανίζεται πάλι κάτω από τις κορφές των βουνών, όπου ο Νάρκισσος στέκεται πάνω σε ένα βάθρο θαυμάζοντας τον εαυτό του.
Με την εμφάνιση της ατομικής βόμβας, ο Dali υπέκυψε σε ένα είδος «ατομικού μυστικισμού.» Η αλλαγή αυτή από την ψυχανάλυση στην ατομική φυσική υπήρξε χαρακτηριστική για τον Dali σε ένα μεταγενέστερο στάδιο της σταδιοδρομίας του. Head Bombarded with Grains of Wheat, 1954 / Raphaelesque head exploding, 1951 / Galatea of the Spheres, 1952 / Dali Nude, 1954
Ο Dali φαντάζεται τα πρωτόνια και τα νετρόνια σαν αγγελικά στοιχεία επειδή στα ουράνια σώματα, όπως εξηγεί: «Υπάρχουν κατάλοιπα των στοιχείων. Είναι για αυτόν τον λόγο ότι ορισμένα πλάσματα μου φαίνονται να βρίσκονται τόσο κοντά στους αγγέλους όπως ο Ραφαήλ και ο Άγιος Ιωάννης του Σταυρού. Η θερμοκρασία του Ραφαήλ είναι ίδια σχεδόν με το δροσερό αέρα της άνοιξης, ο οποίος με τη σειρά του είναι ίδιος με εκείνον της Παρθένου ή ενός τριαντάφυλλου.» Και προσθέτει με τόνο επίσημο, «Χρειάζομαι ένα ιδανικό υπέρ- αισθητικής αγνότητας. Όλο και περισσότερο με απασχολεί η ιδέα της αγνότητας. Για μένα, είναι μια θεμελιώδης προϋπόθεση της πνευματικής ζωής.»
Πίνακες σαν τους προηγούμενους είναι χαρακτηριστικοί του Dali αυτής της περιόδου. Στο βιβλίο του «Mystical Manifesto,» ο Dali περιέγραψε αυτήν την αλλαγή που του συνέβαινε ως εξής: «Η έκρηξη της ατομικής βόμβας στις 6 Αυγούστου 1945 μου έστειλε ένα σεισμικό σοκ. Έκτοτε η έννοια του ατόμου έγινε κεντρική στη σκέψη μου. Πολλές από τις σκηνές που ζωγράφισα αυτήν την περίοδο εκφράζουν τον τεράστιο φόβο που με κυρίευσε όταν άκουσα για την έκρηξη της βόμβας. Χρησιμοποίησα την παρανοϊκή- κριτική μέθοδο να αναλύσω τον κόσμο. Θέλησα να αντιληφθώ και να κατανοήσω τις κρυφές δυνάμεις και τους νόμους των πραγμάτων, έτσι ώστε να τους ελέγξω.
Μια λαμπρή έμπνευση μου δείχνει ότι έχω ένα ασυνήθιστο όπλο στη διάθεσή μου για να με βοηθήσει να διαπεράσω τον πυρήνα της πραγματικότητας: ο μυστικισμός- δηλαδή, η βαθιά διαισθητική γνώση αυτού που υπάρχει, η άμεση επικοινωνία με το όλο, το απόλυτο όραμα με τη χάρη της αλήθειας, με τη χάρη του Θεού. Ισχυρότερος από τα κύκλοτρα και τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, μπορώ να διεισδύσω στα μυστήρια του πραγματικού σε μια στιγμή. Τι Έκσταση! Κλαίω…»
Η κριτική- παρανοϊκή μέθοδος
Η παρανοϊκή- κριτική μέθοδος του Dali είναι μια προσπάθεια συστηματοποίησης της παράλογης σκέψης. Το σουρεαλιστικό κίνημα γενικότερα, στο οποίο ανήκε και ο Dali, επιδίωξε ένα είδος «λογικού σοκ,» με σκοπό τον κλονισμό της λογικής, ώστε αυτή να παραμεριστεί και να αφήσει χώρο στις ψυχικές διεργασίες να αναδυθούν.
Paranoiac Woman-Horse (Invisible Sleeping Woman, Lion, Horse), 1930 / Paranoic Metamorphosis of Gala's Face, 1932 / Paranoiac-Astral Image, 1934 / Paranoiac-Critical Solitude, 1935 / Suburbs of the Paranoiac-Critical City: Afternoon on the Outskirts of European History, 1936 / Παρανοϊκό πρόσωπο (Paranoiac Visage), 1935, Dali
Μεταξύ των ετών 1935 και 1936, η επανάληψη και χρήση από τον Dali στοιχείων που είναι εντελώς παράταιρα είναι χαρακτηριστική. Στο πίνακα, για παράδειγμα, «Paranoiac-Critical Solitude» η επιθυμητή επίδραση λαμβάνει χώρα στο μέγιστο βαθμό, και με τα ελάχιστα δυνατά μέσα. Ο Dali έχει πάρει ένα μικρό κομμάτι του έρημου τοπίου με μερικούς βράχους. Στο προσκήνιο, υπάρχει ένα αυτοκίνητο, το οποίο έχει ενσωματωθεί στα βράχια, όπου μια τρύπα κόβει το πίσω μέρος του στα δύο. Έπειτα, η εικόνα του οχήματος επανεμφανίζεται στο αριστερό μισό του πίνακα, που αποτυπώνεται γύρω από την κοιλότητα του βράχου, ενώ από πάνω αιωρείται το κομμάτι του βράχου από την κοιλότητα του δεξιού μέρους. Εδώ στη διαίρεση που πραγματοποιεί με την τέχνη του ο Dali, κάποιος αντιλαμβάνεται πώς το φαινόμενο της στερεοσκοπίας εμφανίζεται με συνεχή τρόπο και εφαρμόζεται στην ερμηνεία των ονείρων ανάγλυφα και χρωματικά. Μπορούμε ακόμα να αναγνωρίσουμε την επιθυμία του να βρει παραδείγματα από τα φυσικά φαινόμενα και την πιθανή ύπαρξη ολογραμμάτων μέσα στα γεωλογικά στρώματα, κάτι που είναι προς το παρόν έξω από τη θεώρηση της επιστήμης.
Σε ό,τι αφορά τον πίνακα «Suburbs of the Paranoiac-Critical City» Ο Dali είχε γράψει ότι η Gala έτρωγε σταφύλια όταν την πρωτοσυνάντησε. Έτσι εμφανίζεται η Gala στο κέντρο του πίνακα να κρατάει ένα τσαμπί σταφύλια. Αυτά όμως έχουν το ίδιο σχήμα με το άλογο στα δεξιά της, καθώς και με το κρανίο που βρίσκεται από κάτω της. Παρόμοια ο όρθιος μπλε καθρέφτης αντανακλά την αρχιτεκτονική του παλατιού στο άκρο αριστερά. Κατόπιν, μετακινώντας το βλέμμα μας προς τα δεξιά, το καμπαναριό έχει το σχήμα του κοριτσιού που βρίσκεται από κάτω, ενώ ο τρούλος αποτελεί μια μικρογραφία της μεγάλης πύλης μπροστά. Ακόμη και το ντουλάπι που βρίσκεται στην κάτω δεξιά μεριά του πίνακα, αποτυπώνεται πιο πίσω στο βάθος σαν μια μικρότερη αντανάκλαση. Αυτές οι αναλογίες και τα παιχνίδια προοπτικής δένουν όλα μαζί σε μια αρμονική σύνθεση και δηλώνουν ότι εδώ η επιθυμία του ζωγράφου ήταν να δείξει το πόσο μπορούν να μοιάζουν τόσο διαφορετικά μεταξύ τους πρόσωπα και πράγματα.
The Great Paranoiac, 1936 / Cannibalism of Objects, 1937
Αυτή η ελεύθερη συσχέτιση μορφών και αντικειμένων μέσω της παρανοϊκής- κριτικής μεθόδου φαίνεται με κάθε γλαφυρότητα στο «Μεγάλο Παρανοϊκό,» όπου θα λέγαμε ο Dali συμπυκνώνει τη τεχνοτροπία του. Το γιγαντιαίο πρόσωπο εμφανίζεται μέσα από τη σύνθεση των υπόλοιπων ανθρώπων και του τοπίου, σαν να λέμε ότι όλα είναι μέσα στο μυαλό μας. Και αυτά τα αντικείμενα που βρίσκονται μέσα μας αποτελούν την προσωπική μας πραγματικότητα, πάνω στην οποία αγκιστρωνόμαστε, στα πιο προσωπικά μας αντικείμενα, ένα γυναικείο παπούτσι στα δόντια ίσως, όπως φαίνεται στον πίνακα «Ο Κανιβαλισμός των αντικειμένων» Αυτή η αγκίστρωση πάνω σε καθημερινά ανούσια αντικείμενα ήταν που ο Σουρεαλισμός ήθελε να θίξει, στρέφοντας τον άνθρωπο σε πράγματα πιο εμπνευσμένα και στην αναζήτηση του «Εξαιρετικού»
Απίστευτα αντικείμενα
Crucifixion (Corpus Hypercubus), 1954 / Christ of Saint John of the Cross by Salvador Dalí, 1951 /
Τετρακτύς ή υπερκύβος (Tesseract or Hypercube)
Στην αρχαιότητα, η τετρακτύς αποτελούσε την ουσία της διδασκαλίας των Πυθαγορείων. Είναι το άθροισμα των πρώτων τεσσάρων φυσικών αριθμών (1+2+3+4=10) που με τις διάφορες σχέσεις τους μπορούσαν να κατασκευασθούν οι αρμονικές αναλογίες στη μουσική και στα μαθηματικά. Η τετρακτύς σχετιζόταν με το τετράεδρο, το πρώτο γεωμετρικό στερεό. Στη σύγχρονη γεωμετρία, η τετρακτύς, που ονομάζεται επίσης κανονικό οκτάχωρο, είναι η τεσσάρων διαστάσεων επέκταση ενός κύβου.
Η «Σταύρωση» του Dali περιέχει όλα τα στοιχεία του «πυρηνικού μυστικισμού» του και της επιστροφής του στον Καθολικισμό εκείνη την περίοδο. Αποτελεί την ολοκλήρωση του προηγούμενου πίνακα σχετικά με το Χριστό του Αγ. Ιωάννη του Σταυρού.  Ο Dali περιγράφει τον πίνακα ως μεταφυσικό, υπερβατικό κυβισμό, και λέει: «Βασίζεται εξολοκλήρου στο «Treatise on Cubic Form» του Juan de Herrera, αρχιτέκτονα του Φιλίππου του Β’, κατασκευαστή του παλατιού του Escorial. Ο σταυρός σχηματίζεται από έναν οκταεδρικό υπερκύβο. Ο αριθμός εννιά είναι έκδηλος και γίνεται εξίσου σημαντικός με το σώμα του Χριστού. Η εξαιρετικά ευγενική φιγούρα της Gala, η οποία βρίσκεται μπροστά από τον κόλπο του Port Lligat, είναι η τέλεια μεταφορά ενός υπερκύβου στο ανθρώπινο επίπεδο»
Η Gala του Dali κοιτάζει προς τα πάνω τον Εσταυρωμένο, ενώ στο βάθος φαίνονται τα βουνά της Καταλονίας. Χαρακτηριστικό και εξαιρετικής έμπνευσης είναι το δάπεδο του πίνακα με τα μαύρα και άσπρα τετράγωνα, σαν σκακιέρα, που δίνουν μια μετά- γεωμετρική διάσταση. Ο χώρος και ο χρόνος ακυρώνονται, καθώς τα καρφιά που θα έπρεπε να βρίσκονται στα χέρια του Εσταυρωμένου απουσιάζουν, και Αυτός μοιάζει σαν να αιωρείται πάνω στο σταυρό σε μια κατάσταση απόλυτης ανάληψης.
Παρόμοιας έμπνευσης είναι και ο πίνακας «Ο Χριστός του Αγ. Ιωάννη του Σταυρού,» του οποίου η φιγούρα κυριαρχεί και πάλι πάνω από τον κόλπο του Lligat. Η έμπνευση για τον πίνακα προήλθε από έναν άλλο πίνακα του ίδιου του Αγ. Ιωάννη του Σταυρού και ο οποίος βρίσκεται στην Avila της Ισπανίας. Η βάρκα και οι άνθρωποι μέσα της προέρχονται από μια εικόνα του Le Nain και τον πίνακα του Velazquez «The Surrender of Breda.» Σχετικά με την ενασχόλησή του με το Χριστό, ο Dali είπε: «Αρχικά, το 1950, είχα ένα «κοσμικό όνειρο» στο οποίο είδα αυτήν την εικόνα έγχρωμη και η οποία αναπαριστούσε τον «πυρήνα του ατόμου.» Αυτός ο πυρήνας στη συνέχεια απέκτησε μια μεταφυσική σημασία. Το θεωρώ ως «την ενότητα του ίδιου του σύμπαντος,» το Χριστό! Στη συνέχεια, χάρη στις οδηγίες του Πατέρα Bruno, είδα το «Χριστό» του Αγ. Ιωάννη, εργάστηκα πάνω στη γεωμετρία ενός τριγώνου κι ενός κύκλου, που από αισθητική σκοπιά συνόψιζαν όλα τα προηγούμενα πειράματά μου, και προσάρμοσα το Χριστό μου πάνω σε αυτό το τρίγωνο»
Σε αυτόν τον πίνακα τα καρφιά στα χέρια δεν λείπουν, αλλά υπάρχει όλο το υπέρ- κοσμικό στοιχείο που θα αναχθεί στην «Σταύρωση» σε μια πλήρη ακύρωση του χώρου και του χρόνου. Με αυτόν τρόπο η ζωγραφική του Dali περνάει από την εφηβική ανατρεπτικότητα και την ψυχανάλυση στην ώριμη μέθεξη και στο χώρο της θετικής επιστήμης. Αυτό άλλωστε το πέρασμα δείχνει ότι ο Dali μπορούσε να κάνει και να ζωγραφίσει ό,τι του προέκυπτε, αποδεικνύοντας την αστείρευτη καλλιτεχνική δεινότητα και ιδιαίτερη διάνοιά του.
Μαρσιποφόροι κένταυροι
Μαρσιποφόροι κένταυροι (Family of Marsupial Centaurs), 1940
Οι κένταυροι στην αρχαιότητα εκτός από χιμαιρικές μορφές αποτελούσαν σύμβολο της μάχης του ανθρώπου ενάντια στην κατώτερή του φύση. Σύμφωνα με το μύθο, ο Θησέας βοήθησε στη μάχη ενάντια στους κενταύρους ώστε αυτοί να εκδιωχθούν και να αποκατασταθεί η σωστή τάξη των πραγμάτων. Αυτή η πάλη φαίνεται και στον παραπάνω πίνακα του Dali, όπου το ανθρώπινο στοιχείο αναμιγνύεται με το ζωώδες.
Όταν ο ίδιος ρωτήθηκε γιατί οι κένταυροι ήταν γεμάτοι τρύπες, αυτός αποκρίθηκε: «οι τρύπες είναι σαν τα αλεξίπτωτα, αλλά πιο ασφαλείς.» Παρότι αυτή η απάντηση του Dali είναι μάλλον ασαφής, η ανάγκη για τις τρύπες προκύπτει από την ανάμνηση του ενδομήτριου παραδείσου, τον οποίο συχνά αναπολούσε ο Dali. Αυτή η έννοια είναι διάχυτη σε πολλούς από τους πίνακες, γραπτά και γλυπτά του. Σε κάποια φάση, ο Dali υποστήριξε πως ήταν σε θέση να θυμηθεί χρώματα και εικόνες από την εποχή που βρισκόταν μέσα στη μήτρα και δήλωσε ότι θεμελιώδης ανάγκη του ανθρώπου είναι να επιστρέψει πίσω στη μήτρα. Ο αγώνας του εμβρύου να έρθει στον κόσμο, είναι μια βάναυση και απότομη πράξη τη στιγμή της γέννησης και είναι η αιτία σε μεγάλο βαθμό για την ανθρώπινη ανυπομονησία και δυστυχία.
Πώς μπορεί κάποιος να λειτουργήσει άνετα μέσα σε ένα περιβάλλον το οποίο του είναι άγνωστο και στο οποίο απλώς «πετάχθηκε;» Με αυτήν την έννοια, ο άνθρωπος ψάχνοντας να ξανακερδίσει την άνεση του ενδομήτριου παραδείσου, προσπαθεί να αναπαραγάγει εκείνες τις συνθήκες με διάφορους τρόπους. Ο συνηθέστερος είναι ο ύπνος. Όταν ονειρευόμαστε, είμαστε σε μεγάλο βαθμό απελευθερωμένοι από το άγχος που μας επιβάλει το καθημερινό περιβάλλον. Με αυτήν την έννοια, ο ύπνος αποτελεί το ανάλογο της μήτρας. Αυτή ακριβώς η έννοια αναπαρίσταται στον πίνακά του: Mask of Sleep, 1937
Το παραμορφωμένο πρόσωπο του πίνακα στηρίζεται πάνω σε υποβοηθήματα και μοιάζει έτοιμο να πέσει, όπως ένα έμβρυο, με το τεράστιο κεφάλι του σε σχέση με το υπόλοιπο σώμα του να βγαίνει κατά τη γέννησή του μέσα από τη μήτρα. Ο μάρσιπος επομένως των κενταύρων είναι το αλεξίπτωτο που κάποιος μπορεί να χρησιμοποιήσει για να είναι η πτώση του στον ξύπνιο ομαλότερη.
Διαστημικοί ελέφαντες The Elephants, 1948 / Space Elephant, 1977-1984
Οι ελέφαντες είναι άλλη μια μορφή που επανέρχεται στη ζωγραφική του Dali. Αναπαρίστανται με μακριά και λεπτά πόδια και με οβελίσκους στην πλάτη. Ο Dali θεωρεί πως οι ελέφαντές του προκαλούν μια αλλοίωση στο χώρο. Αυτή η αλλοίωση επιβεβαιώνεται από τη λεπτή ισορροπία που θα χρειαζόταν ένας ελέφαντας αν είχε τόσο λεπτά πόδια. Προφανώς πρόκειται για ένα σχήμα άκρως οξύμωρο, αλλά ο Dali καταφέρνει με την καλλιτεχνική του δεινότητα να κάνει τους ελέφαντές του αισθητικά αποδεκτούς.
Dream Caused by the Flight of a Bee Around a Pomegranate a Second Before Awakening, 1944
Ο πρώτος ελέφαντας εμφανίζεται στη ζωγραφική του Dali στον προηγούμενο πίνακα. Με τη μέθοδο της αναδρομής, δημιουργείται μια αλυσίδα γεγονότων, αν και λογικά ασύνδετων μεταξύ τους, όπου το ρόδι γεννά το ψάρι, το ψάρι την τίγρη και αυτή μια άλλη τίγρη. Το τουφέκι αντικαθιστά το κεντρί της μέλισσας, που είναι έτοιμο να ξυπνήσει τη γυναίκα που ονειρεύεται. Όλα στον πίνακα αιωρούνται. Ο ελέφαντας με τα πολύ μακριά και λεπτά του σκέλια επιβεβαιώνει αυτή τη ματαίωση του χώρου και της βαρύτητας. Τίποτε στον πίνακα δεν είναι τυχαίο, καθώς οι τίγρεις φέρουν τις μαύρες και κίτρινες ρίγες της μέλισσας και το ψάρι μοιάζει πιθανώς με τα μάτια της, ενώ το ρόδι που γεννάει το ψάρι επανεμφανίζεται στο κάτω δεξιό άκρο του πίνακα, δημιουργώντας δύο πραγματικότητες.
Το 1962, ο Dali είπε ότι ο πίνακάς του ήθελε να εκφράσει εικαστικά για πρώτη φορά τη Φροϋδική ερμηνεία των ονείρων, και τον ακαριαίο χαρακτήρα ενός τυχαίου γεγονότος που κάνει τον ονειρευόμενο να ξυπνήσει. Επομένως, το κεντρί της μέλισσας πρόκειται να κτυπήσει σαν τουφέκι την κοιμισμένη Gala και να την επαναφέρει με τρόπο επώδυνο στην πραγματικότητα. The Temptation of St. Anthony, 1946
Παρόλα αυτά, οι ελέφαντες του Dali μοιάζουν πολλοί ντελικάτοι για να χάσουν την ισορροπία τους και να πέσουν, κάτι που θα ήταν καταστροφικό! Στον «Πειρασμό του Αγ. Αντωνίου» χρησιμοποιούνται για να μεταφέρουν το χρυσό κύπελλο της ηδονής μέσα στο οποίο βρίσκεται μια γυμνή γυναίκα. Ο οβελίσκος στην πλάτη του ενός ελέφαντα υπονοεί το φαλλικό σύμβολο, ενώ τα κτίρια στην πλάτη των άλλων θυμίζουν την τέχνη της Ρώμης και της Βενετίας. Ακόμη πιο πίσω ο τελευταίος ελέφαντας κουβαλά έναν πανύψηλο πύργο, ενώ μέσα από τα σύννεφα προβάλλει το Escorial, σύμβολο της πνευματικής τάξης.
Swans Reflecting Elephants, 1937
Ένα ακόμα παράδειγμα «ελεφάντων» είναι και ο παραπάνω πίνακας. Οι κύκνοι αντανακλούνε τους ελέφαντες μέσα στη λίμνη. Τα κεφάλια των κύκνων γίνονται τα κεφάλια των ελεφάντων, ενώ τα δέντρα σχηματίζουν το σώμα τους. Σε αυτόν τον πίνακα, ο O Dali καταφέρνει όχι μόνο να μετατρέψει τους κύκνους σε ελέφαντες αλλά και να παραποιήσει το χώρο, καθώς τα πόδια των ελεφάντων πατάνε στη στεριά, έτσι ώστε η αντανάκλασή τους να πέφτει κατευθείαν στα μάτια του θεατή. Τα βράχια, τα σύννεφα και τα γυμνά δέντρα είναι ζωγραφισμένα με τέτοια σχήματα ώστε να δημιουργούνε και αυτά μορφές διαφορετικές από αυτές που συνήθως αναπαριστούν, μέσα στο αγαπημένο για τον Dali Καταλονικό τοπίο.
Τα κέρατα του ρινόκερου «Rhinoceros»
Στα σύγχρονα μαθηματικά όλα τα υλικά αντικείμενα αναπαρίστανται μέσω διανυσμάτων που «κατοικούν» σε έναν αφηρημένο χώρο (Hilbert space). Τα διανύσματα ωστόσο δεν είναι μόνο βέλη. Συνιστούν σύνολα διαφορετικών πραγμάτων. Δηλαδή όχι μόνο τρεις συντεταγμένες του χώρου μπορούν να αναπαρασταθούν μ' ένα διάνυσμα, αλλά και όλες οι πιθανές καταστάσεις ενός αντικειμένου μπορούν να αναπαρασταθούν με μία κυματοσυνάρτηση που είναι ένα διάνυσμα στο χώρο του Hilbert. Κατά τον ίδιο τρόπο τα κέρατα ενός ρινόκερου γίνονται διανυσματικά αντικείμενα στο «χώρο του Dali» (‘Dali space’) με τα οποία αναπαρίσταται ο φυσικός κόσμος:
The Paranoiac-Critical Study of Vermeer's Young Virgin Autosodomised by the Horns of her own Chastity, 1954 Lacemaker, 1954-55 / Portrait of Gala with Rhinocerotic Symptoms, 1954 / Rhinoceros Horns Making a Virgin or Birth of a Deity, 1960
Για τον πίνακά του «The Paranoiac-Critical Study of Vermeer's Lacemaker,» ο Dali λέει: «την πρώτη φορά που είδα μια φωτογραφία του «Lacemaker» του Vermeer’s και έναν ζωντανό ρινόκερο μαζί, συνειδητοποίησα ότι αν γινόταν μάχη ο «Lacemaker» θα νικούσε, γιατί μορφολογικά μοιάζει με ένα κέρατο ρινόκερου»  Θεός Ιλισσός (ή Ηριδανός), Φειδίας (;) μάρμαρα του Παρθενώνα. Ρινοκεροτική αποσύνθεση του Ιλισσού (Rhinocerotic Disintegration of Ilissus of Phidias), 1954
Ο Dali όχι μόνο χρησιμοποίησε τα κέρατα του ρινόκερου ως βασικό δομικό στοιχείο για διάφορους πίνακές του, αλλά τα χρησιμοποίησε και ως μέσο ανασύνθεσης του κόσμου. Ο Ιλισός του αρχαίου γλύπτη Φειδία γίνεται ο σύγχρονος Ιλισός του ζωγράφου Dali, μόνο που αυτήν τη φορά το κορμί του δεν αποτελείται από τις λείες και συνεχείς γραμμές του μάρμαρου, αλλά από τις διακεκομμένες κι αιχμηρές σειρές κεράτων.
Dali: Ο ρινόκερος είναι ένα υπέροχο και πράο πλάσμα. Εμείς παρόλα αυτά συνηθίζουμε να κοιτάμε μόνο τον όγκο του και όχι τον ψυχικό του κόσμο. Εάν το κάναμε αυτό, τότε θα βλέπαμε μέσα του ένα κομμάτι του εαυτού μας, σε μία καλοκάγαθή του έκφραση. Ο Dali υιοθέτησε τη μορφή του ρινόκερου ως σύμβολο της σεξουαλικής ισχύος και πόθου. Την ανήγαγε όμως σε μια νέα μορφή τέχνης, χρησιμοποιώντας τα κέρατά του σαν «άτομα» για να ανασυνθέσει τις μορφές που ζωγράφισε, όπως και τα άτομα της φυσικής ή τα διανυσματικά «βέλη» των μαθηματικών. Με αυτήν την έννοια, θα έλεγα πως το «ρινοκερoτικό σύμπλεγμα» του Dali είναι το δυναμικό με το οποίο ο ζωγράφος προσπάθησε να ενοποιήσει την επιστήμη με τη ζωγραφική. Μία προσπάθεια εύρεσης μιας θεωρίας της «Τέχνης των Πάντων» (Art of Everything), μέσα από την έκφραση όλων των σεξουαλικών ενστίκτων και φαντασιώσεων και τη σμίξη τους με το μειλήχιο και παντοτινό.
Η ουρά του χελιδονιού The Swallow’s Tail, 1983
Τελικά, ο Dali φαίνεται πως είχε μια καταπληκτική ικανότητα να παίρνει «νατουραλιστικά» στοιχεία από τον καθημερινό κόσμο και να τα μετατρέπει σε αφηρημένα σύμβολα ανασύνθεσης του κόσμου. Για παράδειγμα, ο προηγούμενος πίνακας, ο οποίος είναι και ο τελευταίος του ζωγράφου, έχει μεταμορφώσει τα χελιδόνια και τις ουρές τους σε μουσικά κλειδιά, που σμίγουν πάνω στο γαλάζιο καμβά σε μια παντοτινή αρμονία.
Ποιος ήταν λοιπόν ο Dali; Ένας τρελός με ένα εξαιρετικό ταλέντο να ζωγραφίζει; Ένας απατεώνας ζωγράφος που κατάφερε να διαφημίσει την τέχνη του για να βγάλει πολλά χρήματα; Ο ίδιος σχετικά λέει: «Αυτό που μου αρέσει περισσότερο σε όλη τη φιλοσοφία του Auguste Comte είναι εκείνη η στιγμή όταν, πριν ιδρύσει τη νέα «θετικιστική θρησκεία» του, τοποθετεί στην κορυφή της ιεραρχίας του τους τραπεζίτες στους οποίους αποδίδει κεφαλαιώδη σημασία. Ίσως είναι η φοινικική πλευρά του αίματος μου από το Ampurdan, αλλά πάντοτε εντυπωσιαζόμουν από το χρυσό σε οποιαδήποτε μορφή του. Από την εφηβεία ακόμα, όταν έμαθα ότι ο Miguel de Cervantes, που έγραψε τον Don Quixote του για τη μεγάλη δόξα της Ισπανίας, πέθανε πάμφτωχος, και ότι Χριστόφορος Κολόμβος, που ανακάλυψε το νέο κόσμο, πέθανε επίσης κάτω από τις ίδιες συνθήκες και επιπλέον στη φυλακή- όπως είπα, από νωρίς στη εφηβεία μου, η σύνεσή μου με έχει επιτακτικά συμβουλέψει πάνω σε δυο θέματα: 1. Να κάνω φυλακή το συντομότερο δυνατό, πράγμα που έγινε. 2. Να γίνω, στο μέγιστο δυνατό βαθμό, κάτι σαν πολύ- εκατομμυριούχος. Και αυτό επίσης πραγματοποιήθηκε.
Ο απλούστερος τρόπος να μη χρειαστεί να κάνει κάποιος την οποιαδήποτε παραχώρηση σχετικά με το χρυσό είναι να τον κατέχει ο ίδιος. Όταν κάποιος είναι πλούσιος, δεν έχει καμία υποχρέωση. Ένας ήρωας εισέρχεται στη σφαίρα των μη δεσμεύσεων! Είναι το ακριβώς αντίθετο του οικιακού. Όπως ο Καταλανός φιλόσοφος Francesco Pujols τόσο σωστά παρατήρησε: «Η μέγιστη φιλοδοξία του ανθρώπου σε κοινωνικό επίπεδο είναι η ιερή ελευθερία να ζει χωρίς την ανάγκη να δουλεύει.»
Ο Dali συμπληρώνει τώρα αυτόν τον αφορισμό προσθέτοντας ότι «αυτή η ελευθερία με τη σειρά της προϋποθέτει τον ανθρώπινο ηρωισμό. Ο μόνος τρόπος για να πνευματοποιήσει κάποιος την ύλη είναι να τη γεμίσει με χρυσό.» Σίγουρα ο Dali δεν ήταν ένας τυχαίος ζωγράφος. Μπορούσε να ζωγραφίσει εξίσου εύκολα από «παρανοϊκές» εικόνες μέχρι και «κλασσικούς» πίνακες. Ήταν η εποχή του που ζητούσε το διαφορετικό, και ο Dali ανταποκρίθηκε πλήρως στο κάλεσμα αυτής της εποχής. Και παρότι ο Dali αναζήτησε τη δημοσιότητα και έβγαλε χρήματα, ο «χρυσός» για τον ίδιο πρώτα απ’ όλα ήταν η ίδια του η τέχνη, για την οποία δεν έκανε συμβιβασμούς. Αυτή άλλωστε ήταν η μεγάλη επιτυχία του Dali, ο οποίος κατόρθωσε όχι μόνο να γίνει ένας καλός Σουρεαλιστής, αλλά, όπως ο ίδιος είπε, να γίνει αυτός ο Σουρεαλισμός.